Maveraünnehr’de yetişen âlimlerin büyüklerinden. İsmi Hace Abdullah-ı İsfehanî’dir. İsfehan’da yaşadığı için Abdullah İsfehanî olarak tanındı. Doğum ve vefat tarihleri kesin olarak tespit edilememiştir. Fakat dokuzuncu asrın ikinci yarısında vefat ettiği bilinmektedir.
Büyük âlim Alaeddin-i Attar’ın talebelerindendir. Sünnet-i seniyyeye yapışmada ve dinin emirlerini yerine getirmede çok gayretli ve ihtiyatlı idi. Çok kerametleri görüldü. Alaeddin-i Attar’ın sohbetine ilk kavuştuğu zaman, hocası ona şu mealde bir beyt okudu:
“Senden eser kalmasın; olgunluk budur.
Kendini vahdette yok eyle; kavuşmak budur.”
Sözlerin büyüğü, büyüklerin sözüdür. O büyüklerin sözünde Rabbanî tesir vardır. Hace Abdullah-ı İsfehanî bu beyti işittikten sonra bütün gayretini ilim öğrenmeye ve öğrendiklerine uymaya çalıştı. Bulunduğu yolun edeplerine uymaya çok dikkat ederdi. Çok cömert ve mütevazıydı. Abdullah İsfehanî, teveccühün vicdanî (kalbî) bir iş olduğunu ve herkesin kendi istidadına göre farklı şeylerin zuhur ettiğini söylemiş ve beş ayrı teveccüh usulü zikretmiştir.
-
1Salikin yani tasavvuf yolcusunun Allahü tealanın kendisini daima gördüğünü düşünmesi ve hem uzuvlarını hem de düşüncelerini kötülükten koruması.
-
2Allahü tealanın, kalbindeki düşüncelerini bildiğini düşünerek kalbini kötü düşüncelerden ve masivadan koruması.
-
3Kendisini ve âlemi yok, Allahü tealayı hakikî varlık olarak düşünmesi.
-
4Haricî ve zihnî iki varlık bulunduğunu düşünüp her varlıkta zuhur eden hakikî varlığın Allahü teala olduğunu düşünmesi.
-
5Tek hakikî varlık olarak Allahü tealayı görüp O’ndan başkasını görmemesi.
Abdullah İsfehanî, Nakşibendî yolunda seyr ve süluk hakkında Farisî Risale der beyan keyfiyet-i meşguli-yi Hacegan adlı bir risale yazmıştır.
Bu risalenin bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Hamidiye Kısmı No: 1457’de vardır. Reşehat’ta bu risaleden iktibaslar yapılmıştır.
