Tefsir, usul, hadis ve Şafiî mezhebi fıkıh âlimi. İsmi Yusuf bin el-Hasan bin Mahmud olup lakabı İzzeddin'dir. Halvaî diye bilinir. 730 (m. 1330) yılında doğdu. 802 (m. 1400) yılında Cizre'de vefat etti.
Aslen Saraylı olup önce memleketinde ilim öğrendi. İlk tahsilini bitirdikten sonra zamanının büyük âlimlerinden Celaleddin Kazvinî, Behaeddin Hunecî, Adudüddin ve başkalarından ilim tahsil etti. Sonra Bağdat'a gitti. Orada, meşhur hadis âlimi Kirmanî'ye talebe oldu. Kirmanî'den hadis-i şerif öğrendi. Buharî Şerhi'ni ondan okudu. Çeşitli ilimlerde büyük bir âlim oldu.
Tebriz'e gelip öğrendiği ilimleri okutarak talebe yetiştirmeye başladı. Tebriz'de bir müddet ikamet etti. O bölgede siyasî karışıklıklar çıktı. Bunun üzerine Mardin'e gitti. Mardin valisi ona çok saygı gösterdi ve ikramda bulundu. İlim öğretmesi için vazife verdi. Mardin âlimleri ondan ilim öğrenmek için yanına gelirlerdi. Vali, topraklarında yerleşmesini, daha önce yazmaya başladığı eserlerini tamamlamasını istedi. O da Cizre'ye yerleşti. Vefatına kadar burada yaşadı.
Büyük bir âlim ve muhakkık idi. Huyu ve görünüşü güzel olup züht sahibiydi. Çok ibadet eder, dünyalık şeylerden yüz çevirirdi. Ancak kendine yetecek kadar yiyecek ve giyecekle idare ederdi. Paraya pula hiç kıymet vermezdi. Kendini ilme vermişti. Devamlı ilim ile meşgul olurdu. İlimden başka bir şeyle meşgul olduğu görülmedi. Hiç boş durmaz, ya kitap yazar ya ders okutur veya bir kitabı mütalaa ederdi. İbadetlerini ve Cenab-ı Hakk'a karşı olan vazifelerini hiç aksatmazdı. Günah işlemekten çok sakınırdı. Dünya için üzüldüğü görülmedi.
Hac vazifesini yerine getirmek maksadıyla Mekke'ye gitti. Oradan Medine'ye gidip Peygamber Efendimizi ziyaret etti. Medine'de bir sene kaldı. Kendisi şöyle anlatır:
“Medine-i Münevvere'ye geldiğimde, mescitte minberin yanına oturdum. Ravda-i Mutahhara'da, minberin yanında gözlerim kapalı otururken, minberi, za'ferandan bir yer üzerinde gördüm. Gözlerimi açtım, minberi eski yerinde gördüm. Gözlerimi kapattım, bu sefer minberi za'feran üzerinde gördüm. Bu hadise, birkaç kere tekrar etti.”
Eserleri:
Birçok talebe yetiştirip kıymetli eserler yazdı. Eserlerinden bazıları şunlardır:
1- Şerhü'l-Minhac
2- El-Esmaü'l-hüsna
3- Haşiyetün ale'l-Keşşaf
4- Haşiyetün alâ şerhi'ş-Şafiiyye: Bu kitap sarf ilmine dairdir.
