Hadis ve fıkıh âlimlerinin büyüklerinden. İsmi İshak bin İbrahim el-Mervezî olup, künyesi, Ebu Ya'kub'dur. Babası, Mekke-i Mükerreme yolunda doğduğu için, yolda doğdu manasına gelen Raheveyh (veya Rahuya) denildi. İshak bin Raheveyh (veya Rahuya) adıyla meşhur oldu. 161 (m. 777) senesinde Merv'de doğdu. 233 (m. 848)'de Şa'ban'ın 15. (Berat) gecesinde Nişabur'da vefat etti.
Hadis ilminde sika (güvenilir) bir zat olup, fıkıh, tefsir ve diğer ilimlerde de çok yüksek idi. İlim öğrenmek, güvenilir zatlardan hadis-i şerif almak için, Irak, Hicaz, Yemen, Şam ve başka yerlere gitti. Süfyan bin Uyeyne, İbn-i Uleyye, Cerir, Beşir bin Mufaddal, Hafs bin Gıyas, Süleyman bin Nafi' el-Abdi, Mu'temir bin Süleyman, Abdullah bin Mübarek, Abdürrezzak, İsa bin Yunus, Ebu Muaviye, Şuayb bin İshak ve daha birçok zatlardan rivayetlerde bulundu.
Kendisinden, İmam-ı Buharî, İmam-ı Müslim, Ebu Davud, İmam-ı Nesaî, Ahmed bin Hanbel, Muhammed bin Rafi', Yahya bin Main, Muhammed bin Eflah, Ebü'l-Abbas es-Serrac ve başka zatlar rivayette bulundular. Hafızası fevkalade kuvvetli olup, yetmiş bin hadis-i şerifi ezbere bilirdi. İşittiği hadis-i şerifi hemen ezberler, ezberlediğini de unutmazdı.
Haram ve şüphelerden çok sakınır, hatta, şüpheli olmak korkusuyla mubahların çoğunu terk ederdi. Çok ibadet ederdi. Hanefî mezhebinde idi. İmam-ı Şafiî'nin sohbetlerinde de bulundu. Mısır'a gittiği zaman İmam-ı Şafiî'nin eserlerini yazıp topladı. İmam-ı Şafiî'nin eshabından sayılmaktadır.
İshak bin Raheveyh hazretlerinin yayınlanmış olan Müsned adlı eserinin Birinci cüzünün kapak sayfası. İshak bin Raheveyh hazretlerinin, fıkıhla ilgili olarak bildirdiği hususların toplandığı Kitabü'l-Mesail adlı eserinin kapak sayfası (sağda). Yazma nüshasının ilk sayfası (solda). Eser talebesi İshak bin Mansur tarafından toplanmıştır.
Ebu Davud el-Haffaf diyor ki: “İshak bin Raheveyh bize, önce ezbere on bir bin hadis-i şerif yazdırdı. Sonra, bu hadis-i şeriflerin hepsini, bir harf ziyade ve noksan olmaksızın, birer birer kitabından okudu.”
İmam-ı Ahmed bin Hanbel buyurdu ki: “İbn-i Raheveyh, bizce, Müslümanların yüksek imamlarından biridir. Fıkıh ilminde çok derin idi.” Mürre; “İshak, Müslümanların imamlarından bir imamdır.” buyurdu. İmam-ı Nesaî; “İshak, sika (güvenilir) ve emin imamlardandır.” buyurdu.
Salihlerden Ali bin Seleme el-Kerabisî gördüğü bir rüyasını şöyle anlatıyor: “İshak bin Raheveyh'in bulunduğu mahalleden bir kamer (ay) semaya yükseldi. Sonra tam çıktığı yerden başka bir yere düştü. Sabah olunca rüyada gördüklerimi hatırlayıp, onların bulunduğu mahalleye geldim ki, vefat ettiğini söylediler. Ayın düştüğünü gördüğüm yerde, onun için kabir kazıyorlardı.”
Darimî buyuruyor ki: “İshak bin Raheveyh sıdkda (doğrulukta), zamanında herkesten ileride idi.”
Hatib-i Bağdadî diyor ki: “Ebu Ya'kub İshak bin Raheveyh, Hadis ve fıkıh ilmini, hıfz (hafıza kuvvetliliği), sıdk (doğruluk), vera (şüphelilerden sakınmak) ve zühdü (şüpheli olmak korkusuyla mubahların çoğunu terk etmek) kendisinde toplamıştı.”
Yüz binden fazla hadis-i şerif ezberleyip, yetmiş bin hadis-i şerifi talebelerine ezberden yazdırmıştır. Hadiste hafız ve emirü'l-mü'mininin fi'l-hadis ünvanlarına sahip olan İshak bin Raheveyh, tefsir, kelam ve fıkıhta da ileri derecededir. İlk zamanlar rey ekolüne mensuptu. Daha sonra İmam-ı Şafiî ile tanışmasından sonra, ehl-i hadis usülünü benimsemiştir. Fıkıhla ilgili bildirdiği hususları talebesi İshak bin Mansur, Kitabü'l-Mesail adlı eserde toplamıştır.
İbn-i Raheveyh, Horasan bölgesinde Ehl-i Sünnet'in bayraktarlığını yapmış ve sapık fırkalara göz açtırmamıştır.
İshak bin Raheveyh'in rivayet ettiği hadis-i şeriflerden bazıları şunlardır:
“Bir kimse bir cenazeye katılır da onu üç defa taşırsa hakkını eda etmiş olur.”
“Kur'an-ı Kerim'de otuz ayetlik bir sure var. Okuyan kimseye şefaat eder, böylece bağışlanır. Bu sure “Tebarekellezi biyedihil mülk…” 'tür.”
“Cebrail bana komşuyu o kadar tavsiye etti ki komşu komşuya mirasçı olacak zannettim.”
“Her peygamberin müstecap bir duası vardır. Diğer peygamberler bu dualarını dünyada yapmışlardır. Ben ise ümmetime şefaat etmek için (dua etmeyi) ahirete tehir ettim.”
“Kim bu Kâbe'yi hac eder de fısk (günah) işlemez ise sanki anasından yeni doğmuş gibi günahsız olur.”
“Kim Hasan ve Hüseyin'i severse beni sevmiş olur. Kim onlara düşman olursa bana düşman olmuş olur.”
“Kim beni rüyasında görürse muhakkak beni görmüş olur. Zira şeytan benim suretime giremez.”
“Farz namazlardan sonra en efdal namaz gece namazıdır. Farz oruçtan sonra en efdal oruç Muharrem orucudur.”
Eserleri:
1- Müsned: Altı cilt olduğu rivayet edilen eserin 4 cildi günümüze ulaşmamıştır. Ravilerin mensup oldukları şehirlere göre tasnif etmiştir. Bölümler halinde yayınlanmıştır.
2- Kitabu'l-Mesail talebesi tarafından toplanmıştır. Yayınlanmıştır.
3- Tefsir,
4- Sünen,
5- El-Camiu'l-Kebir,
6- El-Camiu's-sagir,
7- Musannef,
8- Kitabu'l-İlm.
