Osmanlı âlimlerinden.
İsmi Abdullah, nisbeti Ahıskavî, lakabı Ziyaeddin ve künyesi Ebu Abdullah’tır. 1146 (m. 1733) senesinde Ahıska şehrinin Özgür nahiyesine bağlı Orpala köyünde dünyaya geldi. (Ahıska şimdi Gürcistan’da olup o zamanlar Osmanlı memleketi idi.) 1228 (m. 1813) senesinde Üsküdar’da vefat etti. Karacaahmed Mezarlığı’nın Söğütlüçeşme tarafında medfundur.
Çocukluğunda, âlim bir zat olan babasıyla birlikte Şam’a giderek, Salihiyye semtinde bir müddet ikamet eden Abdullah Ahıskavî, ilk tahsilini babasının huzurunda yaptı. Kur’an-ı Kerim’i okumasını ve tecvid ilimlerini öğrendi. Yine babasıyla birlikte memleketlerine döndüklerinde babasından ders almaya devam edip alet ilimlerini öğrendi.
Babasının vefatından sonra Kars’a gelerek, oranın fazilet sahiplerinin meşhurlarından İsmail bin Muhammed Berküşadî’den usul-i fıkh ve hadis ilimlerini okudu. Bu hocası tarafından kendisine icazet ve; “Ziyaeddin” lakabı verildi. Orada bir müddet kaldıktan sonra Erzurum’a geçti.
Orada bulunan âlimlerle sohbet edip sonra Diyarbakır’a gitti. Oradaki âlimlerden, fazilet ve kemalat yönleriyle akranından ileride olan Küçük Ahmedzade Ebu Bekr Efendi’den, Sahih-i Buharî ve Muhtasar-ı İbn-i Hacib isimli eserleri okudu. Bozcuzade Ömer Efendi’den, tefsir ve aruz ile birlikte, fen ilimlerinden; hesap, hendese, mikat (usul-i irtifa’) ilimlerini okuyup ondan da icazet aldı.
Ahıskavî’nin hocalarından Ömer Efendi, Mısır’ın âlim ve fazıllarından Abdüsselam Erzincanî’ye bir mektup yazmış idi. Bu mektubu yerine ulaştırmak üzere, Ahıskavî’yi vazifelendirdi. Mektubu alıp Mısır’a giden Ahıskavî, Abdüsselam Erzincanî’den, Buharî, usul-i hadis, fıkıh, kıraat ve başka ilimler okuyarak ilmini ilerletti. İlim tahsilini tamamladıktan sonra 1175 (m. 1761) senesinde İstanbul’a gitti. Bir taraftan öğrendiği yüksek ilimleri ilm aşıklarına öğretmeye, bir taraftan da kıymetli ve faydalı eserler telif etmeye başladı.
Abdullah Ahıskavî Efendi, bir ara, Edirne yoluyla Bosna taraflarına seyahate çıktı. İki sene süren bu seyahati esnasında, Revamizü’l-a’yan isimli eserini telife başladı ki bu kitap eserlerinin en büyüğüdür. Seyahatten sonra İstanbul’a dönünce hac vazifesini yerine getirmek maksadıyla yola çıktı. Şam-Kudüs yoluyla hacca gitti. Hacdan sonra İstanbul’a döndüğünde vazife yapmakta olduğu Ayasofya Medresesi’nde, Revamizü’l-a’yan isimli eserini tamamladı.
Eserleri: Eserlerinden bazılarının isimleri şöyledir:
1- Revamizü’l-a’yan fî beyani mezâmiri’luhudi ve’l-ezman
2- Levami’u’l-envar: Kütübi Sitte denilen altı meşhur hadis-i şerif kitabındaki hadis-i şeriflerden tekrar olunanların çıkarılmasıyla hazırlanmış muhtasar bir eserdir
3- Dürer haşiyesi
4- Mirkatü’t-tarikati’l-Muhammediyye ve merdatü’ş-şeriati’l-Ahmediyye
5- Camiu’l-fusul
6- Mebahicü’l-ihvan (İsagucî Şerhi)
7- Risale fî hakki’l-misafir
8- Risale fi’t-tıbbi ve’t-kıyafeti
9- Rumuzü’l-hakayik ve künuzü’ddekayik
10- Bedîu’n-nizam fi’l-coğrafya
11- Muhtasaru Revamizü’l-a’yan
Abdullah Ahıskavî’nin en büyük eseri olan Revamizü’l-a’yan, Arabî olarak beş büyük cilt üzere tertip edilmiş olup bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 2127-2128’de vardır. Ciltlerine göre ihtiva ettiği konular (içindekiler) şöyledir:
Birinci cilt: İlmin ve ilim sahiplerinin faziletleri; melek, cin ve şeytanlar ve onların sınıfları, insanın hakikatinin açıklanması. Yerler, gökler, denizler ve bunların içlerinde olanlar vs.
İkinci cilt: Peygamber Efendimizin hayatı. Eshab-ı Kiram’ın menkıbeleri.
Üçüncü cilt: Tabiînin büyüklerinin, hadis imamlarının, İmam-ı A’zam ve talebelerinin menkıbeleri.
Dördüncü cilt: İmam-ı Malik, İmam-ı Şafiî, İmam-ı Ahmed bin Hanbel ve bunların talebelerinin menkıbeleri.
Beşinci cilt: Cahiliye devrindeki hükümdarlar, İslamiyetten sonraki hükümdarlar, hikmet sahipleri ve şairlerin bildirilmesi. Milletlerin açıklanması vs.
Yedi bab üzerine tertip edilmiş olan birinci cildin fihristi:
Birinci bab: İlim bahislerine dair olup üç fasıldır.
Birinci fasıl: İlmin ve ilim sahiplerinin faziletleri
İkinci fasıl: İlmin tarifi, mahiyeti ve kısımları
Üçüncü fasıl: İlimlerin ve fenlerin isimleri
İkinci bab: İlim ve akıl sahiplerine dair olup iki fasıldır.
Birinci fasıl: Melekler ve sınıflarının açıklanması bahisleri
İkinci fasıl: Cinlere ve şeytanlara ait bahisler
Üçüncü bab: İnsana ait bahisler olup üç fasıldır.
Birinci fasıl: Nefs-i natıka ve insanın kuvvetine dair bahisler
İkinci fasıl: İnsanın bedenine, hâline, yapısına ve acaipliklerine dair bahisler
Üçüncü fasıl: İnsanların sınıflarına, yeryüzündeki dağılmalarına dair bahisler
Dördüncü bab: Gökler, göklerin tabakalarına vs. dair olup dört fasıldır.
Birinci fasıl: Felek, Eflak, Arş ve Kürsi’nin açıklanması
İkinci fasıl: Yıldızların, oniki burcun ve ayın mihverinin (yörüngesinin) açıklanması
Üçüncü fasıl: Gezegen ve yıldızlar
Dördüncü fasıl: Zaman ve göklerin hareketlerine dair bahisler
Beşinci bab: Anasır-ı erba’a (ateş, su, toprak ve havanın) hâllerini bildirmekte olup dört fasıldır.
Birinci fasıl: Nar (ateş) küresi
İkinci fasıl: Hava küresi
Üçüncü fasıl: Su küresi
Dördüncü fasıl: Toprak küresi
Altıncı bab: Yeryüzüne dair olup iki fasıldır.
Birinci fasıl: Hatt-ı üstüva (Ekvator)
İkinci fasıl: Yedi iklim
Yedinci bab: Varlıkların asıllarına dair olup üç fasıldır.
Birinci fasıl: Madenler ve madenlerin yaratılış hâlleri
İkinci fasıl: Nebatat (otlar)
Üçüncü fasıl: Hayvanat (Hayvanlar)
