Osmanlı âlimlerinin en meşhurlarından. Tefsir, hadis, fıkıh âlimidir. Dedesi Abdülkadir Hamidî, sakalına kına kullanmakla meşhur olduğu için Kınalızade denmiştir. Abdülkadir Hamidî, Fatih Sultan Muhammed Han’ın hocalarındandır. Ali bin Emrullah, 916 (m. 1516) senesinde Isparta’da doğdu. Babası Mirî lakaplı Kadı Emrullah Efendi’dir. 979 (m. 1571)’de Edirne’de vefat etti. İstanbul yolu üzerindeki Seyyid Celalî Türbesi civarında Nazır Mezarlığı’na defnedildi. Kabrinin, Lala Şahin Paşa Kabristanı’nda olduğu da söylenmiştir.
Kınalızade Ali Efendi, ilk tahsiline akrabası olan Kazasker Kadri Efendi’den ders alarak başladı. Sonra İstanbul’a giderek, Mahmud Paşa Medresesi’nde Müderris Sinan’dan, Atik Ali Paşa’da Merhaba Efendi’den, sonra da Sahn-ı seman Medresesi’nden Kul Salih Efendi’den ders aldı. Kur’an-ı Kerim’i ve pek çok hadis-i şerif ezberledi. Yazı (hat) sanatında usta olup tesirli bir hitabete ve üstün bir hafızaya sahipti. Tahsilini mükemmel bir şekilde tamamladıktan sonra Şeyhülislam Ebüssü’ud Efendi tarafından Edirne’de Hüsamiyye Medresesi’ne tayin edildi. Daha sonra Bursa’da Hamzabey Medresesi, Kütahya’da Rüstempaşa Medresesi, İstanbul’da çeşitli medreseler ve Süleymaniye Medresesi’nde müderrislik yaptı.
Bu vazifelerinden sonra da; Şam, Kahire, Bursa kadılığı, 978 (m. 1570)’te İstanbul kadılığı, 979 (m. 1571)’de Anadolu kazaskerliği yaptı. Ali bin Emrullah Efendi, Arapça ve Farsçada; edebiyat, tefsir ve hadis ilminde emsalsizdi. Tefsir metinlerini anlamakta güçlük çekenler, müşküllerini hâlletmek için ona müracaat ederlerdi.
Şam’da ve Mısır’da vazifeli bulunduğu sırada, görüştüğü Arap âlimleri dahi bu zatın Arapçada derin bilgi sahibi olduğunu görmüşler ve istifade etmek için ona müracaat edip ilminin yüksekliğini methetmişlerdir. Arapça, Farsça dillerinde ve Osmanlıca Türkçesinde derin bilgisi olup bu dillerde şiirler yazmış ve şiirleri bir divanda toplanmıştır.
Oğlu Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-Şuara adlı eserinde, babası hakkında şöyle bir hadiseyi nakleder:
“Birgün dostları ile dinlenmek üzere bir bahçeye gittiler. Orada arkadaşlarından biri Baharistan kitabını gösterip; ‘Ali Efendi, bu kitabı okudunuz mu?’ diye sordu. O da; ‘Hepsi ezberimde.’ deyince; ‘Öyleyse oku bakalım.’ dediler. Kitaptaki şiir ve hikayeleri sonuna kadar okuyunca arkadaşları buna şaşıp hayran kaldılar.”
Kınalızade Ali Efendi, fen ve hikmet ilminde de iyi yetişmişti. Ayrıca felsefeyi de incelemiş, fakat felsefecilerin bozuk fikirlerine kapılmamıştır. Ahlâk ilmi üzerine çalışmış, bu hususta yazılan eserleri inceleyip İslam ahlâkını esaslı bir şekilde yazmıştır.
Kıymetli eserler yazan ve ilmî çalışmalar yapan Ali Efendi, 979 (m. 1571) yılında, Ramazan ayının altıncı günü Edirne’de vefat etti.
Eserleri:
1 Ahlâk-ı A’laî: 1248’de Bulak’ta basılmıştır.
2 Divan: Kaynaklarda bir divanı olduğu belirtilmekte ancak henüz bu divan bulunamamıştır. Şiirleri çeşitli mecmualarda vardır.
3 Münşeat-ı Kınalızade: Mektup ve nesir yazılarını ihtiva eder. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 3300, 3314’te kayıtlıdır.
4 Muammeyat: Edebî bir eserdir. Bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi No: 4289’da kayıtlıdır.
5 Tarih-i Kınalızade: Bir nüshası Ragıp Paşa Kütüphanesi No: 984’te kayıtlıdır.
6 El-Es’af fî ahkami’l-evkaf: Vakıfla ilgili fıkhî hükümleri ihtiva eder. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Paşa Kısmı No: 185’te kayıtlıdır.
7 Risale fi’l-vakf: Bir nüshası Atıf Efendi Kütüphanesi No: 1778/6’da kayıtlıdır.
8 Haşiye alâ Envari’t-tenzil: Beydavî Tefsiri’nin haşiyesidir. Bir nüshası Bayezid Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Kısmı No: 81’de kayıtlıdır.
9 Tabakatü’l-Hanefiyye: Hanefî âlimlerini anlatır. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Kısmı No: 4662’de kayıtlıdır.
10 Haşiye ale’d-Dürer: Bir nüshası Bayezid Devlet Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi Kısmı No: 1107’de kayıtlıdır.
11 Haşiye ale’l-Keşşaf: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 1556’da vardır.
12 Kaside-i Mülemma: 1988’de İstanbul’da basılmıştır.
13 Ta’likat ala Sadrişşeria,
14 Er-Risaletü’l-kalemiyye müsemma bi rasafi’l-kalem,
15 Er-Risaletü’s-seyfiyye.
