Üçüncü asır hadis ve Hanefî fıkıh âlimi. İsmi Ahmed bin Muhammed, künyesi Ebü'l-Abbas olup, el-Birtî, el-Hanefî nisbe edildi. El-Muhaddis, el-Fakih, el-Hafız, el-Kadî lakapları verildi. Ebü'l-Abbas Ahmed bin Muhammed bin İsa bin el-Ezher el-Birtî, Bağdat civarında Birt köyünde doğdu. Bağdat, Basra ve Kufe ilim çevrelerinden istifade etti. Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerinin en ileri gelenlerinden oldu. Vasıt bölgesinde ve Bağdat'ta kadılık yaptı. 280 (m. 894) senesi Zilhicce'sinin on dokuzunda Cumartesi günü Bağdat'ta vefat etti.
İbadete çok düşkün olup, günah işlemekten çok korkardı. Hadis rivayetinde sika, saduk ve hüccet idi. İmam-ı Muhammed'in kitaplarını rivayet etti. Hadiste de “Müsned'i” vardır. Kadı Ahmed bin Muhammed bin İsa fıkıh ilmini, İmam-ı A'zam'ın talebelerinden İmam-ı Muhammed Şeybanî'nin mümtaz talebesi Ebu Süleyman Musa el-Cürcanî'den öğrendi. İmam-ı A'zam hazretlerinin mezhebinin hükümlerini bildiren İmam-ı Muhammed Şeybanî hazretlerinin kitaplarını nakil ve rivayet etti.
Müslim bin İbrahim, Ebu Velid et-Tayalisî, Ebu Seleme et-Tebuzekî, Muhammed bin Kesir, Ebu Huzeyfe en-Nehdî, Ebu Ömer el-Havdî, Müsedded, Ebu Nuaym Fadl bin Dükeyn, Ebu Gassan Malik bin İsmail, Ahmed bin Yunus, Yahya Hamanî, Asım bin Ali, Davud bin Amr, Halef bin Hişam, Yahya bin Yusuf el-Zemmî, Ebu Bekr bin Ebu Şeybe ve daha birçok Bağdat, Basra ve Kufe âliminden ilim öğrenip, hadis rivayet etti. Onların aramakla bulunmayan, arzu edilip de erişilemeyen sohbetlerini dinlemekle şereflendi.
İlimde derya, abit, zahit ve salih olan bu mübarek zattan, Yahya bin Eksem (aynı zamanda hocası), Abdullah bin Muhammed el-Begavî, Yahya bin Muhammed bin Sa'id, el-Kadiyü'l Mehamilî, İbn-i Muhalled, Ebu Ali es-Saffar, Ebu Amr bin Semmak, Ahmed bin Selman Neccad ve Ebu Sehl bin Ziyad ve daha birçokları ilim tahsil edip hadis-i şerif rivayet etmekle şereflendiler.
İmam-ı Muhammed hazretlerinin kitabını, hocası Ebu Süleyman Cüzcanî yoluyla rivayet etti. İmam-ı A'zam hazretlerinin ilmini, diğer bir koldan; kadı Yahya bin Eksem, Vekî bin Cerrah, Ebu Hanife yoluyla da aldı. Kendisine çok bilgi geldi. Bunları kitaplara yazdı. İlminin üstünlüğü ve insanlara duyurulmasındaki gayretinin çokluğuyla kısa zamanda tanındı ve sevildi. İlk önce Vasıt ve havalisinde kadılık yaptı. Daha sonra, 249 (m. 863) senesinde kadı Ebu Hişam'ın vefatıyla Bağdat kadısı oldu. Burada da talebeler yetiştirip, ilmini bütün insanların istifadesine sundu.
Birçok hadis âliminin, hüccet, hafız, sika ve saduk olarak bildirdiği Ebü'l-Abbas Ahmed bin Muhammed el-Birtî, bildiği hadis-i şeriflerden bir kısmını Müsned'inde yazdı. Bir kısmını da raviler rivayet ettiler.
Kadı Ebü'l-Abbas Ahmed bin Muhammed el-Birtî, çok ibadet ederdi. Allah'tan çok korkardı. Harama düşerim korkusuyla mubahların çoğuna yaklaşmazdı. Yaşamak ve ibadet etmek için zaruri lazım olan şeylerden istifade ederdi. İlmi çok fazla, ibadeti de ilmi gibi ziyade idi. Ömrünün sonlarına doğru evinden çıkmaz oldu. Devamlı ibadet ederdi. İnsanlar onu isminden çok; el-Abit, ez-Zahit, es-Salih diye bilirler, ibadet ve iyi insan deyince akıllarından onu geçirirlerdi.
Kadı Ebu Amr Muhammed bin Yusuf anlatır: “Bir gün Kadı İsmail bin İshak'la beraber bir eve ziyarete gittik. İbadetten yüzü sapsarı olmuş bir ihtiyar bizi karşıladı. Kadı İsmail ona son derece hürmet edip halini hatırını sordu. Aile efradının durumunu öğrendi. Bir müddet oturduktan sonra oradan ayrıldık. Kadı İsmail, bana bunun kim olduğunu sordu. Bilmediğimi söyleyince de; ‘O, Kadı el-Birtî'dir. Evinde devamlı ibadet eder. O da kadıydı, ama bizim gibi değildi. Onun kadılığı bambaşkaydı.’ buyurdu.”
Ebü'l-Âla bin Sa'id bin Muhalled anlatır: “Rüyamda Peygamberimizi gördüm. O, bir yerde oturuyordu. Kadı Ebü'l-Abbas el-Birtî girince ayağa kalktılar. Onunla müsafeha edip, alnından öptüler ve: ‘Merhaba ey sünnetimi yaşayan ve eserimle amel eden insan!’ buyurdular. Uyanınca Ebü'l-Abbas'ın yanına gidip, alnının ortasından öptüm ve; ‘Resulullah'ı seni böyle öperken gördüm.’ dedim.”
