Müfessir, Hanefî mezhebi fıkıh âlimi. İsmi Veliyyüddin bin Mustafa'dır. Bugün Yunanistan sınırları dahilindeki Yenişehir'de doğdu. Doğum yerine nisbetle Yenişehir Fenarî nisbet edildi. Mekke-i Mükerreme'de yedi sene kalıp ibadetle meşgul olduğu için Carullah lakabı verildi. 1151 (m. 1738) senesinde İstanbul'da vefat edip Fatih'te kendi yaptırdığı kütüphane ve medreseden müteşekkil külliyenin bahçesine defnedildi.
Carullah Veliyyüddin Efendi'nin Fatih'te yaptırdığı kütüphane ve medreseden müteşekkil külliye. Kabri de bahçesindedir.
Zamanının ulemasından aklî ve naklî ilimleri tahsil ettikten sonra çeşitli medreselerde müderrislik yaptı. Hac için gittiği Mekke-i Mükerreme'de yedi sene kaldı. Kâbe-i Muazzama'da ibadetle meşgul oldu. Bu arada İslam âleminin her tarafından gelen âlimlerle görüşme imkanı buldu. Muhammed Ma'sum-i Farukî hazretlerinin talebelerinden olan Ahmed-i Yekdest hazretlerinin sohbetleriyle şereflendi. O büyük zattan Nakşibendiyye yolunun adap ve erkânını öğrendi. Aldığı feyiz ve himmetle kalbi nurlanıp nefsini tezkiye, kalbini tasfiye eyledi. İçini Allahü tealanın aşkı ve Resulullah'ın sevgisiyle doldurup dışını da Allahü tealanın emir ve yasaklarına, Resulullah'ın sünnet-i şerifine uymakla süsledi.
Tefsir, hadis, kıraat ve fıkıh ilimlerinde âlim, tasavvuf ehli bir mübarek kimse olarak hacdan dönen Carullah Veliyyüddin Efendi, Fatih civarında bir medrese ve bir kütüphane yaptırdı. Kütüphaneyi faydalı kitaplarla doldurdu. Bu kütüphaneyi vakfederek Müslümanların istifadesine sundu. Kütüphanedeki eserler arasında bizzat kendi yazdığı eserler de vardı. İstanbul'a döndükten sonra daha çok, insanlara nasihat edip talebe yetiştirmek, kitap yazmak ve ibadet etmekle meşgul oldu. Edirne ve Galata kadılıklarında bulundu.
Carullah Veliyyüddin Efendi'nin kabri.
Carullah Veliyyüddin Efendi'nin Şerhu Risaletü'l-adl fî hâli'l-hadr adlı eserinin yazma nüshasının ilk iki sayfası. Eser Köprülü Kütüphanesi HAP Kısmı No: 122/2'de kayıtlıdır.
Eserleri: Carullah Veliyyüddin Efendi, çeşitli ilim dallarında pek kıymetli eserler yazdı. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- Üç yüz on dokuz hadis-i kutsiyi içinde toplayan bir eser. 2- El-Furkan: Kur'an-ı Kerim kıraati, Arap dilinin gramer özellikleri, kıraat âlimlerinin hâl tercümelerinden bahseder. 3- Çagminî'nin şerhine haşiye, 4- Kavl-i Ahmed'e haşiye, 5- Hüseyniyye'ye haşiye, 6- Tasdikat'a haşiye, 7- Adab-ı Miri'ye haşiye, 8- Taşköprülü Efendi'nin eserine haşiye, 9- Şerh-i Mekasıd'a haşiye, 10- Tefsir-i Kadı Beydavî haşiyesi, 11- Mir'at'a haşiye, 12- İ'rabü'l-Kur'an, 13- Fedail-i cihat, 14- Adab-ı Birgivî'ye şerh, 15- Köprülüzade Nu'man Paşa'nın, Risaletü'l-adl fî hâli'l-hadr risalesine şerh ve haşiye, 16- İsam'a haşiye.
