Tefsir, nahiv ve edebiyat âlimi, şair. Künyesi Ebu Hafs olup; ismi, Ömer bin Osman bin Hüseyin bin Şuayb'tır. 478 (m. 1085) yılında Azerbaycan ile Şirvan arasındaki Cenz şehrinde doğdu. Doğduğu yere nisbetle Cenzî denildi. 550 (m. 1155) yılında Merv'de vefat etti.
Küçük yaşta Kur'an-ı Kerim'i ezberleyen Ebu Hafs Ömer bin Osman Cenzî, din ilimlerini ve yardımcı ilimlerden olan Arapçayı öğrenmek için ilim sahibi kimselerin derslerine devam etmeye başladı. Arapça ve Arap edebiyatı ilimlerinde zamanın en büyük âlimlerinden ilim öğrenip, devrinin Arapçayı en iyi bilen âlimlerinden oldu. Bağdat'a gitti. Büyük âlimlerin sohbetlerinde bulunup derslerine devam etti. Ebü'l-Muzaffer Ebiverdî'den edebiyat öğrendi. Abdurrahman Durî'den hadis-i şerif ilimleri öğrenip, Sünen-i Nesaî'yi okudu. Basra ve Huzistan taraflarına gitti. Gittiği yerlerdeki âlimlerin ilminden istifade etti. İlimde çok yükseldi. Zamanının allamesi, asrının bir tanesi oldu.
Tefsir ilminde de yüksek ilim sahibiydi. Sem'anî'nin bildirdiği gibi, eşsiz bir tefsir yazmaya başladı. Ancak, tefsirini tamamlamaya ömrü vefa etmedi. Bu kıymetli eser eksik kaldı. Vaktini, Allahü tealanın rızasını kazanmak için harcar, O'nun emrine muhalif hiçbir iş işlemezdi. İnsanlara Allahü tealanın emir ve yasaklarını öğretir, Selef-i salihîn'in güzel yaşayışını, Peygamber Efendimizin güzel ahlâkını anlatırdı. Güzel ahlâkı, üstün ilmi ve keskin zekası ile insanların sevgi ve saygısını kazandı. Büyük küçük herkes, görüşlerinden istifade için onunla istişare etmek isterdi. Haram ve şüpheli şeylerden çok sakınır, mubahların çoğunu da terk ederdi.
Pek çok talebe yetiştirdi. Kendisinden, oğlu Abdurrahman ile zamanının büyük âlimlerinden olan Sem'anî ve daha birçok âlim ilim öğrenip rivayette bulundu. Fahrü'l-mülk'ün çocuklarına Arabî ilimler ve edebiyat öğretir, din bilgileri talim ettirirdi. Yetiştirdiği yüksek ilim sahibi talebelerinin yanında, birçok kıymetli eser de yazan Ebu Hafs Ömer Cenzî'nin tamamlayamadığı Tefsirü'l-Kur'an adlı bir kitabı bilinmektedir. Ayrıca El-Muktefa fi'l-emr ve'n-nehy adlı bir eseri daha vardır.
