&Nbsp;
Nahiv âlimi. Lügat ve edebiyatta imam. Künyesi, Ebu Nasr; ismi, İsmail bin Hammad'dır. Türkistan'ın Farab şehrinde doğduğu için Farabî denildi. Daha çok Cevherî lakabıyla meşhur oldu. Bazı rivayetlere göre 398 (m. 1007) yılında Nişabur'da vefat etti. Vefat tarihi hakkında değişik rivayetler vardır.
İlk tahsilini, dayısı ve Divanü'l-edeb adlı eserin yazarı olan Ebu İbrahim İshak Farabî'den alan Cevherî, Bağdat'a giderek, orada Ebu Sa'id Hasan bin Abdullah Merzuban Sayrafî ve Ebu Ali Hasan bin Ahmed Farisî'den ilim öğrendi. Arapça üzerindeki bilgilerini daha da ilerletmek, sade Arapçanın inceliklerine vakıf olmak için, şehirlerle teması olmayan kabilelerin arasına gidip, bir müddet onlarla beraber kaldı. Cezire, Suriye ve Hicaz'a gitti. Damegan'da Ebu Ali Hasan bin Ali'nin derslerine devam etti. Meşhur eseri Sıhah üzerinde ilk çalışmalara burada başladı. İsmail bin Hammad Cevherî'den birçok kimse ilim tahsil etti. Bunlardan, İsmail bin Muhammed Nişaburî, Ebu Sehl Muhammed bin Ali Hirevî ve İbrahim bin Salih Verrak adlı âlimler tanınan birkaç tanesidir.
Lügat ilminde Firuzabadî'nin Kamus'undan sonra en meşhur eser olan Cevherî'nin Tacü'l-lüga ve Sıhahü'l-Arabiyye adlı eserinin, kısa adıyla el-Sıhah'ın kapak sayfası.
Eserleri: Hayatının sonlarında Nişabur'da yerleşerek isteklilere ilim öğretip, pek kıymetli kitaplar yazmaya başladı. Lügat ilminde Firuzabadî'nin Kamus'undan sonra en meşhur eser olan Tacü'l-lüga ve Sıhahü'l-Arabiyye'yi yazdı. Bu kıymetli eserde kelimeler, asıllarının son harflerine ve son harfleri aynı olan kelimelerde birinci ve ikinci harflerine göre tertiplenerek karşılıkları yazılmıştır. Şerhleri ve birçok haşiyeleri yapılan ve Sıhah adıyla meşhur olan bu eserin yalnız olarak ve şerhleri ile birlikte baskıları yapılmıştır. Mısır baskısı bir mukaddime ve altı ciltten meydana gelmektedir. Vankulu lügati adıyla Türkçeye de tercüme edilerek, İbrahim Müteferrika matbaasının ilk kitabı olarak 1139 (m. 1726) yılında yayınlandı. İbn-i Mukle ile mukayese edilecek kadar iyi bir hattat olan Cevherî çok güzel yazılarıyla, Kur'an-ı Kerimler ve kıymetli kitaplar yazarak, hat sanatına şaheserler kazandırdı. Hat yazıları yüksek bedellerle satılıyordu.
Diğer eserleri şunlardır: Cevherî'nin Kitabu Aruzi'l-Varaka: Aruzla ilgili olup 1984'te neşredilmiştir. Kitabü'l-Kavafî: Eser, Atıf Efendi Kütüphanesi'nde Nr: 1991'de kayıtlıdır. Kitabü'l-mukaddime fi'n-nahv: Günümüze ulaştığı bilinmemektedir.
İsmail bin Hammad Cevherî, Sıhah'ının mukaddimesinde, Allahü tealaya şükür, Muhammed Aleyhisselam'a ve O'nun âline ve Eshabına salat ve selamdan sonra, kendisinin sahih bildiği lügat malzemesiyle bu kitabını hazırladığını, kitabının din ve dünya ilimlerinin iyi öğrenilmesine yardımcı olacağını ve bu sebeple de Allahü tealanın bu kitabın şerefini yükselteceğini umduğunu söylemekte ve kitabındaki tertibi ilk defa kendisinin yaptığını, yirmi sekiz bab ve her babı da yirmi sekiz fasıl olarak hazırladığını bildirmektedir.&Nbsp;
&Nbsp;
