Hadis âlimlerinden. İsmi, Muhammed bin Abdullah bin Muhammed Şeybanî, Horasanî; künyesi, Ebu Bekr Nişaburî'dir. 300 (m. 913)'te Nişabur'un Cevzak köyünde doğdu. 388 (m. 998) senesinde 82 yaşında Nişabur'da vefat etti. Zamanının meşhur âlimlerinden olup, hafız derecesinde yani yüz bin hadis-i şerifi senetleriyle ezbere bilen bir âlimdi. Kendilerinden hadis-i şerif işitip rivayet ettiği âlimler; Ebü'l-Abbas es-Serrac, Ebü'l-Abbas Esam, Ebu Nuaym bin Adî el-Cürcanî, Ebu Abbas Degavlî ve Nişabur'da, Serhas'ta Hemedan'da, Rey'de, Mekke ve Bağdat'ta bulunan zamanının diğer âlimlerinden rivayette bulunmuştur. Kendisinden ise Hakim Ebu Abdullah, Sa'id bin Muhammed Behirî, Muhammed bin Ali Haşşab, Sa'id bin Ebu Sa'id el-Ayyar, Ahmed bin Mansur bin Halef el-Mağribî ve diğer âlimler hadis-i şerif rivayet etmişlerdir.
Eserleri: Cevzakî'nin eserlerinden bazıları şunlardır: 1- Kitabü'l-cem' beyne's-sahihayn: Buharî ve İmam-ı Müslim'in Sahih'lerini bir araya toplamak için yapılan çalışmaların ilki olarak bilinmektedir. Bir nüshası Rabat'ta, bir nüshası da Darü'l-kütübi'l-Mısriyye'dedir. 2- El-Müsnedü's-sahih alâ Kitabi Müslim: Müslim üzerine yapılan bir müstahrec çalışmasıdır. Günümüze ulaştığı bilinmemektedir. 3- El-Müttefik ve'l-müfterik: Hem kendi, hem babaları hem dedelerinin ismi, yazılışı ve okunuşu aynı olan kimselere dair hacimli bir eserdir. Eser günümüze ulaşmasa da Hatib-i Bağdadî'ye kaynaklık etmiştir.
Cevzakî'nin bunlardan başka İmam-ı Şafiî'nin Risale'sini şerh ettiği ve El-Erbeun adlı bir eser yazdığı da nakledilmektedir. “Hadis-i şerif öğrenmek için yüz bin dirhem harcadım. Bu ilimle bir dirhem bile kazanmaya tevessül etmedim.” buyurmuştur.
