Osmanlı şeyhülislamlarının on birincisi. İsmi Muhyiddin Mehmed'dir. Babası, Müderris Çivi İlyas Efendi'dir. Bu sebeple Çivizade diye meşhur olmuştur. 881 (m. 1476) senesinde Menteşe'de (Muğla taraflarında) doğdu. 954 (m. 1547)'de İstanbul'da vefat etti. Eyüp Sultan civarında medfundur.
Tahsil için İstanbul'a geldi. Tâcizade Sa'dî Çelebi, Fenarîzade Muhyiddin Efendi, Molla Mehmed Paşa ve Karabali gibi zatlardan tahsil ve terbiye gördü. Karabali'nin medresesinde Muit (yardımcı müderris) olarak vazife yaptı. İlimde olgunlaşıp yükseldikten sonra; Edirne Beylerbeyi Medresesi, Bursa Veliyyüddin oğlu Ahmed Paşa ve Ferhadiyye medreselerinde müderrislik yaptı. Daha sonra Çorlu Medresesi, İstanbul Muhammed Paşa Medresesi ve Edirne Üçşerefeli medreselerinden birisinde ve İstanbul Sahn-ı seman medreselerinde müderrislik vazifesini yürüttü. Çorlu Medresesi tamamlanıp bu medreseye bir müderris tayin olunsun diye padişah ferman buyurunca bu vazife Çivizade Muhyiddin Efendi'ye verildi.
Çorlu Medresesi'nde müderris iken 934 (m. 1527)'de Mısır kadılığına tayin olundu. Allahü tealanın dininin emirlerini yerine getirmek ve yasaklarından sakındırmak hususunda gayret gösterdi. On yıl orada kaldıktan sonra 944 (m. 1537)'de Anadolu kazaskerliğine tayin olundu. 945 (m. 1538)'de Sa'dî Sa'dullah Efendi'nin vefatı üzerine şeyhülislam oldu. Bu vazifeyi adalet ve doğruluk üzere üç yıl dokuz ay yürüttü. Vermiş olduğu fetva ve kararlar gayet açık ifadeli ve kesin idi. Bu fetvaları verirken, kendini hatadan korumak için bütün kavilleri ve mezheplerin hükümlerini de yazardı.
948 (m. 1541)'de şeyhülislamlık vazifesinden alınıp emekli oldu. Oğlu ile birlikte hac ibadetini yerine getirip Resulullah Efendimizin kabr-ı şerifini ziyaret ettikten sonra İstanbul'a döndü. Tekrar Sahn-ı seman medreselerinden birisine müderris tayin edildi. 952 (m. 1545)'te Rumeli kazaskeri oldu. Bu vazifeyi yürütürken de herkesle iyi geçinip kibirlenmekten uzak, mütevazı bir hayat sürdü. Bu vazifeye devam ederken vefat etti.
Çivizade Muhyiddin Efendi âlim, faziletli ve kibirden uzak, tevazu ve takva sahibi bir zattı. Cömert ve kerem sahibi, yüzü nurlu, hoşsohbet olup güzel ahlâkı üzerinde toplamıştı. Bütün naklî ilimlerde yüksek derece sahibi ve fıkıh, tefsir, hadis ve usul ilimlerinde özel ihtisas sahibiydi. Hanefî fıkhında son derece yüksek olup sanki ikinci İmam-ı Muhammed Şeybanî idi. İslam dininin hükümlerini yerine getirmekte adildi ve hakikati ortaya koyardı. Bütün vakitlerini ilimle ve ibadetle kıymetlendirirdi. “Allahü tealanın indinde en faziletliniz takvası en ziyade olanınızdır.” (Hucurat suresi: 13) mealindeki ayet-i kerimesi mucibince Allahü tealanın rızasına kavuşmak için ibadet eder, şüpheli, haram ve mekruhlardan sakınırdı. Riyazet ve mücahede (nefsinin arzularını yapmamak ve istemediklerini yapmak) hususunda herkesten ileriydi. İyilikleri emredip kötülüklerden sakındırmak ve hakkı anlatmakta çok gayretliydi. Tarikatçı geçinen kimseleri ve bidat ehlini sapıklıkla itham eder ve her vesile ile onları rencide etmekten çekinmezdi. Kadılık zamanında adaletle hükmetti. Hak ile batılın ayrılmasında keskin kılıç gibiydi. Özellikle fıkıh ilminde, devrinin önde gelen âlimlerindendi.
Eserleri: İslamî ilimlerin çeşitli dallarına ait bazı mühim eserlere açıklamalar yazdığı gibi, şu eserleri vardır:
-
1Fetava: Birçok yazması vardır. Mesela Süleymaniye Kütüphanesi Kılıç Ali Paşa Kısmı No: 496'da vardır.
-
2Risale fi'l-hudud ve't-ta'zir: Ceza hukuku ile ilgilidir. Süleymaniye Kütüphanesi Bağdatlı Vehbi Kısmı No: 512'de yazması vardır.
-
3Risale fî vakfi'd-derahim ve'd-denanir ala risaleti Ebi's-suud: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Tekelioğlu Kısmı No: 369'da vardır.
-
4Risale fi'l-mesh ale'l-huffeyn: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Yeni Cami Kısmı No: 376'da vardır.
-
5Risale fî hakkı'd-deveran: Bu eserin de bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Pertev Paşa Kısmı No: 621'de kayıtlıdır.
