&Nbsp;
Şafiî âlimlerinden. Fıkıh ve tasavvuf âlimidir. İsmi, Ali bin Yusuf bin Abdullah bin Yusuf el-Cüveynî'dir. Künyesi, Ebü'l-Hasan'dır. Nişabur şehrinin büyük bir nahiyesi olan Cüveyn beldesinde doğup yetiştiği için, “Cüveynî” nisbetiyle anıldı. Bu belde, birçok âlimin yetiştiği yer olmuştur. Mesela büyük Şafiî âlimi ve İmamü'l-Haremeyn'in babası olan Abdullah bin Yusuf bin Muhammed de, Cüveyn nahiyesindendir. Ömrünü ilim öğrenmekle ve öğretmekle geçirdi. İlim tahsili için birçok beldelere seyahatler yaptı. İlim öğrenmek için çok sıkıntılara katlandı. Tefsir, fıkıh ve tasavvuf ilimlerinde kıymetli eserler yazdı. İnsanlara durmadan nasihat ederdi. Onlara daima emr-i ma'rûf ve nehy-i münker yapardı. İmamü'l-Haremeyn lakabı ile meşhur oldu. “Şeyh-i Hicaz” da denilirdi. 463 (m. 1070) senesinin Zilkade ayında Nişabur'da vefat etti.
Cüveynî; büyük âlim Ebu Nuaym Abdülmelik bin Hasan el-İsferainî, Ebu Muhammed Abdurrahman bin Ömer bin Nühhas, Ebu Abdurrahman es-Sülemî, Ebu Ali bin Şazan, Ebu Abdullah Muhammed bin Fadl bin Nazif el-Ferra ve Nişabur, Bağdat, Mekke ve Mısır'da daha birçok âlimden ilim almış ve hadis-i şerif rivayetinde bulunmuştur. Kendisinden de, İmam-ı Muhammed bin Fadl el-Füravî ve Tahir eş-Şahamî'nin iki oğlu ile daha birçok âlim ilim almış ve hadis-i şerif rivayetinde bulunmuşlardır. Cüveynî, fıkıh ve tasavvuf ilimlerinde olduğu gibi, tefsir, hadis, Arap dili ve edebiyatı ilimlerinde de mütehassıs bir âlimdi.
İbn-i Şühbe, Tabakat'ında onun hakkında diyor ki: “Onun lakabı “Rüknü'l-İslam” olup, ailesi Arap kabilelerinden birisine mensuptur. Arap dili ve edebiyatı ilimlerini, daha Cüveyn nahiyesinde iken babasından öğrendi. Fıkıh ilmini, Ebu Ya'kub el-Ebiverdî'den öğrendiştir. Sonra Nişabur'a giderek, Ebu Tayyib es-Su'lukî ile beraber kalmıştır. Daha sonra Merv şehrinde bulunan İmam-ı Kaffal'ın yanına gelerek, ondan fıkıh öğrendi. Mezhebinde büyük bir fıkıh âlimi ve hilaf ilminin inceliklerine vakıf oluncaya kadar onun yanında kaldı. 407 (m. 1016) senesinde tekrar Nişabur'a döndü. İlim öğretmek ve talebelere ders vermek için orada kaldı. Fetva makamına yükseldi. Tefsir, hadis, fıkıh ve edebiyat ilimlerinde zamanının bir tanesiydi. Allahü tealadan çok korkar, gece gündüz ibadet ederdi. Züht, vera ve takvası dillere destan olmuştu. (Şüphelilerden sakınmaya vera denir. Haramlardan sakınmaya takva denir. Şüpheli olmak korkusu ile mubahların çoğunu terketmeye de züht denir.) Ciddiyet ve vakar sahibiydi.”
Yine İbn-i Şühbe anlatıyor: Risale sahibi Ebu Sa'id Abdülvahid bin Ebi'l-Kasım el-Kuşeyrî diyor ki: “Şafiî âlimlerinin büyükleri, Ebü'l-Hasan el-Cüveynî'nin yüksek makamlara erişmiş bir zat olduğuna inanıyorlardı. Eğer onun asrında, Allahü teala bir peygamber gönderecek olsaydı, onu gönderirdi. Bu ise asla olmayacak, başka peygamber gönderilmeyecek!”
Hafız Ebu Salih el-Müezzin diyor ki: “Cüveynî vefat edince, onu ben yıkadım. Kefeni vücuduna sardığım zaman, sağ elinin olduğu yerden koltuk altı hizasına kadar, sanki ay ışığı gibi parlayan bir ışık olduğunu gördüm. Hayret ettim ve kendi kendime; “Bu, fetvalarının bereketi dolayısı ile olsa gerektir.” dedim.”
Esnevî diyor ki: “Cüveynî büyük bir âlim, faziletler sahibi, güzel ahlâk timsali bir zattır. İlim öğrenmek için çok seyahatler yapmış ve dolaştığı yerdeki âlimlerden çok hadis-i şerif dinlemiştir. Horasan'daki âlimler, onun ilim meclisinde toplanır ve söylediği hadis-i şerifleri yazardı. “Şeyh-i Hicaz” lakabı ile tanınırdı. Eserlerinde veya yaşayışında, tasavvufun ince marifetlerini aksettirirdi. Tasavvuf ilmine dair yazdığı Kitabü's-selve isimli eseri meşhur olup, çok güzeldir.”
Eserleri: Başlıca eserleri şunlardır: 1- Kitabü't-tefsir: Büyük bir tefsir kitabıdır. Her ayet-i kerimenin tefsirinde on çeşit ilimden bahsedilmiştir. 2- Ta'lika: Fıkıh ilmine dair yazdığı orta büyüklükte bir eserdir. 3- Kitabü's-selve: Tasavvuf ilminin konularını içine alan bir eserdir. 4- Kitabü'l-muhtasar: Muhtasar-ı Müzenî'nin muhtasarıdır. 5- El-Füruk: Büyük bir cilt hâlinde dir. 6- Es-Silsile: Bir ciltlik bir eserdir. 7- Kitabü't-tebsira: Bir ciltlik çok güzel bir eserdir. Daha çok ibadet konularını içine almaktadır.
