Fıkıh, tefsir ve lügat âlimi. İsmi Abdullah bin Hüseyin bin Abdullah bin Hüseyin Ukberî olup künyesi Ebü'l-Beka, lakabı Muhibbüddin'dir. 538 (m. 1143) senesinin başlarında Bağdat'ta doğup, 616 (m. 1219) tarihinde, Rebiulahir ayının sekizinci Pazar günü yine burada vefat etti. Aslen, Dicle üzerinde bir yer olan Ukberalıdır. Küçüklüğünde çiçek hastalığı sebebiyle a'ma oldu.
Kur'an-ı Kerim'i, Ebu Hasan Betaihî'nin yanında okudu. Ebu Hasan bin Batî, Ebu Zür'a Makdisî, Ebu Bekr bin Nükur ve İbn-i Hubeyre el-Vezir'den hadis-i şerif dinledi. Fıkıh ilmini, Kadı Ebu Ya'lâ es-Sagîr ve Ebu Hakim Nehrevanî'den aldı. Fıkıh ilminde pek yükseldi. O kadar ki, kendisinden önceki büyük âlimler gibi meşhur oldu. Nahiv ilmini; Ebu Muhammed bin Haşşab ve Ebü'l-Berekat bin Necah'tan, lügat ilmini, İbn-i Kassab'dan öğrendi. Muhtelif ilim dallarında çok bilgi sahibi oldu. Her taraftan talebeler ilim almak için onun yanına koştular. Çok kimse kendisinden hadis-i şerif dinleyip, rivayette bulunmuştur. İbn-i Debisî, İbn-i Neccar ve Ziya, İbn-i Sayrafî bunlardandır. Ondan icazet almak suretiyle rivayet edenler de olmuştur. Kemal Bezzar bunlardandır. Arabî ilimlerde de çok talebe yetiştirmiştir. Birçok kimse ondan fıkıh ilmini almıştır. Muvaffak bin Sadaka ile Yahya bin Yahya el-Harranî bunlar arasındadır.
Ebü'l-Beka, Hanbelî fıkhı, lügat, feraiz ve hesap derslerini okuttu. Eser yazarken usulü şöyleydi: Hangi ilimle alakalı eser yazacaksa, bu sahada yazılmış eserleri ister, talebelerinden birisine huzurunda okutur, kendisi de dinler, sonra yazacağı şeyler zihninde hazır olunca onları talebelerine yazdırırdı. Ebü'l-Beka, yüksek ilmi yanında, salih, dindar bir zattı. Güzel ahlâk sahibiydi. Mütevaziydi. Meşguliyeti çok severdi. Hatta gece ve gündüz içerisinde, boş geçen bir anlık vakti yoktu. Devamlı ilim ile uğraşırdı. Ya birisi yanında ders okur veya birisi ile ilmî müzakereler yapar, kitap mütalaa ederdi. Öyle ki, geceleyin bile zevcesi muhtelif ilimlere ait kitaplardan okuyup, onun da dinlediği anlatılır.
İbn-i Nasıh; “Ebü'l-Beka Kur'an-ı Kerim, fıkıh, lügat, nahiv, aruz, feraiz, hesap ve birçok sahalarda çok yüksek derecedeydi. Muhtelif ilimlere ait meşhur eserleri vardır. Medresede, meşhur âlim Ebü'l-Ferec ibni Cevzî'nin asistanı idi. Çok dindar idi. Yanında ezberinden, Sa'lebî'nin Fasîh adlı eserini, İbn-i Cinnî'nin Tasrif'ini okudum.” derdi.
Abdüssamed bin Ebü'l-Ceyş; “Dokuz ilim dalında fetva verirdi. Nahiv, lügat, hesap, feraiz, cebir, mukabele, fıkıh, Kur'an-ı Kerim'in i'rabı (harekeleri), Şazz kıraatlerde zamanında bir taneydi. Onun bu ilimlere dair küçük-büyük ve orta çaplı birçok eseri vardır.” buyurmuştur. İbn-i Debisi; “Ebü'l-Beka çeşitli ilimlerde mütehassıstı. Kur'an-ı Kerim'in i'rabına, meşhur kıraatlere, hadis-i şeriflerin i'rabına, nahiv, lügat ilimlerine ait kıymetli eserleri vardır.” demektedir. İbn-i Neccar ise; “Ebü'l-Beka'nın yanında çok eserlerini okudum. Uzun bir müddet onun yanında kaldım. Hadis ilminde güvenilir, dindar, güzel ahlâk sahibi, mütevazi bir kimseydi.” demiştir.
Eserleri:
1- Tefsirü'l-Kur'an,
2- El-Beyan fî i'rabi'l-Kur'an: İki cilt olup matbudur.
3- İ'rabü'ş-Şevaz,
4- Müteşabihü'l-Kur'an,
5- Adedü'l-Ay,
6- İ'rabü'l-hadis,
7- Et-Ta'lik fî mesaili'l-hılaf: Fıkıh kitabıdır.
8- Şerhü'l-Hidâye li Ebi'l-Hattab fi'l-fıkh,
9- El-Meram fî nihayeti'l-ahkâm,
10- Mezahibü'l-fukaha,
11- En-Nahid fî ilmi'l-feraiz,
12- El-İ'tirad alâ delilü't-telazum ve delili't-tenafi,
13- El-İstiab fî ilmi'l-hisab,
14- El-Lübab fi'l-bina ve'l-i'rab,
15- Şerhü'l-İzah,
16- Şerhü't-telkin fi'n-nahv,
17- Et-Telhis fi'n-nahv,
18- El-İşare fi'n-nahv,
19- Ta'lik alâ mufassali'z-Zemahşerî,
20- Telhis-i ebyat-ı şi'r li Ebu Ali,
21- Tehzibü'l-insan bi tekvimi'l-lisan,
22- El-Meşufü'l-mu'lem,
23- Kitabü't-Tebyin ve diğerleri.
