Osmanlılar zamanında yetişen Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerinden. Yirmi beşinci Osmanlı şeyhülislamıdır. İsmi Mustafa'dır. Ali Efendi isminde salih bir zatın oğludur. Sarıgürzzade'nin kayın biraderi olarak meşhur olmuştur. İstanbul kadılığı yaptığı zamanda, İstanbul'da mahsulün bol ve bereketli olmasından dolayı “Ebü'l-Meyamin” diye anılmaya başlanmıştır. 953 (m. 1546) senesinde İstanbul'da doğdu. 1015 (m. 1606)'da orada vefat etti ve Fatih Camii avlusuna bitişik olan evinin önüne defnedildi.
Çocukluk çağında, ilim tahsili için Bursa'ya gitti. Kaplıca Medresesi müderrisi olan Sarıgürzzade'nin hizmetinde bulunup ilim öğrendi. Daha sonra Eski Ali Paşa Medresesi müderrisi Zekeriyya Efendi'nin de ilim ve tedris halkasında bulunup aklî ve naklî ilimleri tahsil etti. Sahn-ı seman Medresesi müderrislerinden paşa hocası Mahmud Efendi'nin hizmetinde bulundu. İlim öğrenip istifade etti. İsmihanî Sultan Medresesi müderrisi Abdülganî Efendi'nin ilim meclisinde bulunup yüksek ilmî derecelere ulaştı. Son olarak Ebüssü'ud Efendi'nin hizmetinde bulunup ilim öğrendi ve mülazım (stajyer) olarak onun yanında vazife yaptı.
İlk olarak Eski Nişancı Medresesi müderrisliğine tayin edildi. Sonra Kestel Medresesi'ne, oradan Perviz Efendi Medresesi'ne müderris tayin olundu. Daha sonra Körükbaşı Medresesi müderrisliğine nakledildi. Bu sırada Kara Çelebizade Hüsam Efendi'nin kızıyla evlendi. 994 (m. 1585)'te Sinan Paşa Medresesi'nde vazifelendirildi. 998 (m. 1589)'da Zalpaşa Sultan Medresesi müderrisliğine getirildi. 999 (m. 1590)'da Sahn-ı seman medreselerinden birine terfi ettirildi. 1001 (m. 1592)'de Şehzade Medresesi'nde vazifelendirildi. 1002 (m. 1593)'te Süleymaniye Medresesi'ne nakledildi. 1004 (m. 1595)'te Süleymaniye Darülhadis müderrisliğine yükseltildi. 1005 (m. 1596)'da Hakaniyye Medresesi'nde ilim öğretmekle meşgul oldu. 1006 (m. 1597)'de yeni yapılan Safiyye Sultan Medresesi müderrisliğine ilk olarak Ebü'l-Meyamin Efendi tayin olundu.
Bu medreselerde ilim öğretip talebe yetiştirmekle meşgul iken 1008 (m. 1599)'da Edirne kadılığına tayin edildi. 1010 (m. 1601)'de İstanbul kadılığına yükseltildi. İstanbul kadılığını adalet ve doğruluk üzere yürüttüğü sırada; bolluk, bereket ve huzur olduğu için kendisine Ebü'l-Meyamin lakabı verildi. 1011 (m. 1602)'de Anadolu kazaskerliğine terfi ettirildi. Aynı sene içinde şeyhülislamlık vazifesinden alınan Sun'ullah Efendi'nin yerine şeyhülislamlık makamına yükseltildi. Sultan Birinci Ahmed Han padişah olunca Ebü'l-Meyamin Mustafa Efendi şeyhülislamlık vazifesine devam ettiyse de 1013 (m. 1604)'te emekliye ayrıldı. 1015 (m. 1606)'da tekrar şeyhülislamlık makamına getirildi. Aynı sene içinde vazifeye devam ederken, kulunç hastalığına tutulup vefat etti. Şeyhülislamlık müddeti toplam 1 yıl 7 ay 24 gündür.
Ebü'l-Meyamin Mustafa Efendi; âlim, fazıl, ilmiyle âmil, güzel ahlâk sahibi bir zattı. Fıkıh ilminde özel ihtisas sahibiydi. Ağırbaşlı ve güler yüzlü olup herkese karşı iyi huylu ve yumuşak davranırdı. Kadılığı ve şeyhülislamlığı sırasında adalet ve doğrulukla hükmederdi. Âlimlerle ve salih kişilerle bir arada bulunup sohbet etmekten zevk alırdı. İstanbul'da bir çeşmesi olduğu bilinmektedir.
Eserleri: Tasavvuf ehline büyük saygısı ve İdris-i Muhtefî'ye bağlılığı olan Ebü'l-Meyamin Mustafa Efendi'nin Ta'likatü Eşbah ve'n-nezair ve İmtihan Mahalline adlı risalesi ve güzel sözleri vardır. Bazı ayet-i kerimeleri tefsir ettiği bir risalesi Süleymaniye Kütüphanesi Kasidecizade Kısmı No: 675/11'de kayıtlıdır.
