Osmanlı Devleti'nin büyük İslam âlimi. Osman Gazi'nin kayınpederi ve hocası. Karaman civarında doğdu. Lakab ve isminin İmadüddin Mustafa bin İbrahim bin İnac el-Kırşehri olduğu da rivayet edilir. Memleketinde ilim öğrendikten sonra Hanefî fakihi Necmeddin ez-Zahidî'nin talebesi oldu. Daha sonra Şam'a giderek Sadreddin Süleyman bin Ebü'l-İz ve Cemaleddin el-Hasirî gibi dönemin tanınmış âlimlerinden dinî ilimleri tahsil etti. Şam'dan ülkesine dönünce tasavvufa yöneldi. Bilecik'te bir zaviye kurarak halkı irşada başladı. Bir rivayette Baba İlyas-i Horasanî'nin halifelerinin ileri gelenlerinden idi. Bir rivayette de Mevlana Celaleddin-i Rumî hazretlerinin sohbetleri ile kemale geldi. İlim ve amelde yüksek, mal ve mülkte zengin bir kimse idi. Eskişehir yakınlarında İtburnu denilen bir köyde ikamet eder, taliplerine ilim öğretmek, insanlara huzur dağıtmakla meşgul olurdu. Zaviyesi hiç boş kalmazdı. Gelip geçen fukaranın her türlü ihtiyacını gidermeye çalışırdı. Dinî meselelerde herkes ona müracaat eder, dünya ve devlet meseleleri için onunla istişare edilirdi. İslam dünyasında eskiden beri mevcut olan “Fütüvvet ehli” ve Anadolu'da mühim bir yeri olan “Ahiler” ile irtibatı vardı. Anadolu Selçuklu Devleti sultanı tarafından, devletin Batı Anadolu sınırındaki Söğüt yöresine yerleştirilmiş olan, Kayı boyu mensuplarının reisi Ertuğrul Bey'in oğlu Osman Bey, bu büyük âlimi sık sık ziyaret eder, ilim ve feyzinden istifade ederdi. Edebali hazretlerinin kendi parasıyla yaptırıp talebelerine ders verdiği Bilecik'deki zaviyesini ziyaretlerinden birinde, Osman Bey bir rüya gördü. Rüyasını hocası Edebali hazretlerine anlattı. Osman Bey'in rüyasında, Edebali hazretlerinin koltuk altından çıkan bir nur, gelip Osman Bey'in koltuk altına girdi. O nurun girmesiyle, Osman Bey'in karnından bir ağaç peyda oldu. Birden dallanıp budaklandı. Dalları çok yükseklere ulaştı. Altındaki nice dağlar ve nehirleri gölgeledi. Onun gölgesindeki dağ ve nehirlerden birçok insan gelip istifade etmeye başladığı sırada, Osman Bey uyandı. Edebali hazretleri, çok sevdiği Osman Bey'in böyle bir rüya görmesine çok sevindi.
Onun yapacağı büyük hizmetlerde, kendisinin de nasibi olmasına çok şükretti. Osman Bey'in bu güzel rüyasını şöyle tabir etti: “Sen, Ertuğrul Gazi oğlu Osman, babandan sonra “Bey” olacaksın, kızımla evleneceksin. Benden çıkıp sana gelen nur budur. Sizin asil ve temiz soyunuzdan nice padişahlar gelecek. Onlar, nice devletleri bir çatı altında toplayacaklar. Allahü teala, nice insanın huzur ve saadete kavuşmasına, din-i İslamla şereflenmesine senin soyunu vesile edecek.” dedi. Osman Bey'i tebrik etti. Gözünün nuru kızını, bu mübarek insana nikah etti. Bazı kaynaklarda Edebali'nin kızının adı Mal Hatun bazı kaynaklarda da Rabia (Bala) hatun diye geçmektedir.
Edebali, damadı tarafından kurulan Osmanlı Devleti'ne manevî güç verdi. Sultan Osman Gazi'nin hürmet ettiği, her hususta istişare edip danıştığı en yakın yardımcılarından oldu. Edebali hazretlerine ve diğer ulema ve evliyaya hürmetin ve onlara danışmanın faydalarını görüp âlimlere ve evliyaya yakın olmanın ehemmiyetini çok iyi anlayan Osman Gazi, kendisinden sonra gelecek Osmanlı sultanlarına bıraktığı vasiyetnamesinde; İslam âlimlerine hürmet edilmesini, onlara her türlü kolaylığın gösterilmesini ve her işte kendilerine danışılmasını tavsiye ederek şöyle dedi:
“Allahü tealanın emirlerine muhalif bir iş işlemeyesin! Bilmediğini, dinimizin ulemasından sorup anlıyasın! İyice bilmeyince bir işe başlamayasın! Sana itaat edenleri hoş tutasın! Askerine in'amı, ihsanı eksik etmeyesin ki insan ihsanın kulcağızıdır. Zâlim olma! Âlemi adaletle şenlendir ve Allah için cihadı terk etmeyerek beni şad et! Ulemaya riayet eyle ki Şeriat işleri nizam bulsun! Nerede bir ilim ehli duyarsan, ona rağbet, ikbal ve hilim göster! Askerine ve malına gurur getirip dinimizin âlimlerinden uzaklaşma! Bizim mesleğimiz Allah yoludur ve maksadımız Allah'ın dinini yaymaktır. Yoksa kuru kavga ve cihangirlik davası değildir. Sana da bunlar yaraşır. Daima herkese ihsanda bulun! Memleket işlerini noksansız gör! Hepinizi Allahü tealaya emanet ediyorum.” Osmanlı sultanları, bu vasiyetnameye candan sarıldı. Bu vasiyetname, devletin altıyüz sene hiç değişmeyen anayasası oldu. Altı asır, insanlara huzur ve saadet, onların eli, onların yardımı ile dağıtıldı. Allahü teala, o büyük devleti bu mübarek insanlara nasip etti.
Birçok evliya ve ulemaya önderlik edip birçok kimseyi Allah dostlarının yollarına kavuşturan Edebali hazretleri, 125 yaşlarında iken, 726 (m. 1326) yılında Bilecik'de vefat edip yıllarca huzur saçarak, insanları irşad ettiği zaviyenin yanına defnedildi. Eskişehir'de de adına bir türbe yapıldı. Son zamanlarında kızı ve torunu Alaeddin Bey ile Bilecik'te oturan Edebali'ye Kozağaç köyünün öşür ve hasılatı verilmiş, kızı Rabia Hatun (veya Bala Hatun) kendilerine verilen bu köyü tekkeye vakfetmiştir. Edebali'nin kızı Mal Hatun adına Eskişehir'de bir Mal Hatun Ünas Mektebi'nin mevcut olduğu da belgelerden öğrenilmektedir. Edebali mutasavvıf olması yanında ilk Osmanlı kadısı ve müftüsüdür. Döneminin birçok fakihi ile görüşmüş çok sayıda talebe yetiştirmiştir. Önde gelen talebelerinden damadı Dursun Fakih, şeyhten sonra Osmanlı Devleti'nin ikinci müftüsü ve kadısı olmuştur. Çandarlı Kara Halil'in de Edebali'nin talebesi olabileceği ihtimali üzerinde durulmuşsa da bunu doğrulayan herhangi bir belge yoktur.
ASIL ÖLÜM... Edebali hazretlerinin vefatlarına yakın talebelerine vasiyet mahiyetinde söylediği sözlerden bazıları şunlardır: “Tevazu; zenginlere karşı kibirli, yoksullara karşı alçak gönüllü olmaktır.” “Toprağa bağlanınız, suyu israf etmeyiniz, mirasınızın sağlam kalmasına dikkat ediniz. Veriniz, elleriniz yumuk, kapalı kalmasın. İlim sahiplerini koruyunuz, ağaç dikiniz, ödünç aldığınızı geciktirmeden iade ediniz. Kur'an-ı kerimi güçlü olmak için okuyunuz. Bağınızı bahçenizi viran bırakmayınız. Peygamber Efendimizi çok iyi tanıyınız. Hadis ezberleyiniz. Bildiklerini öğretenler unutulmazlar.” “Asıl ölüm, ilimden payını almayanlar içindir. Faydalı ile faydasızı bilenler bilgi sahipleridir.” “Müslüman olsun, kâfir olsun herkese iyilik yapın, affedici olun. Büyüklerinize ve âlimlere hürmetkâr davranın, bereket büyüklerle beraberdir. Her işinizi Allahü tealanın rızası için işleyin. Sözünüz ne ise işiniz o olsun. Doğruluktan ayrılmayın Allah için cihadı, terk etmeyin. Vefa sahibi olun, dostlarınızı unutmayın, meşveretsiz iş yapmayın. Sabırlı olunuz vaktinden önce çiçek açmaz.“
EY OĞUL Osman Gazi'ye yıllardır kendisini yetiştiren ve bir devlet kurmaya doğru adeta adım adım götüren şeyhi Edebali, bey olduğu gün tarihe geçen şu çarpıcı nasihatları yaptı. Ey oğul! Beysin… Bundan sonra öfke bize, uysallık sana... Güceniklik bize, katlanmak sana... Acizlik bize, yanılgı bize, hoş görmek sana... Geçimsizlikler bize, çatışmalar bize, anlaşmazlıklar bize, adâlet sana... Kötü göz, som ağız, haksız yorum bize, bağışlama sana... Ey oğul! Bundan sonra bölmek bize, bütünlemek sana... Üşengeçlik bize, uyarmak, gayretlendirmek, şekillendirmek sana... Ey oğul sabretmesini bil, vaktinden önce çiçek açmaz. Şunu da unutma: İnsanı yaşat ki devlet yaşasın. Ey oğul! Yükün ağır, işin çetin gücün kıla bağlı Allahü teala yardımcın olsun...
Kaynaklar: Şakayık-ı Nu'maniyye tercümesi (Mecdî Efendi); sh. 20 Kamusu'l-a'lam; cilt-2, sh. 817 Tacü't-tevarih; cilt-1, sh. 16 Tevarih-i Al-i Osman (Oruç Bey); sh. 8 Terceme-i Menakıb-ı Tacü'l-arifîn (Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 2427); vr. 2a Aşıkpaşazade Tarihi; sh. 6 Solakzade Tarihi; sh. 8 Sahaiful-ahbar; cilt-3, sh. 272 El-Fevaidü'l-behiyye; sh. 74 Amasya Tarihi; cilt- 2, sh. 428 İlmiyye Salnamesi; sh. 315 Tam İlmihal Se'adet-i Ebediyye (Hâl tercemeleri bahsi) Yeni Rehber Ansiklopedisi; cilt-6, sh. 155 Birincil Kaynaklardan Osmanlı Tarihi, Kayı-1 (Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil); cilt-1, sh. 15
Osmanlı Devleti'nin büyük İslam âlimi
Osmanlı Devleti'nin büyük İslam âlimi
Osmanlı Devleti'nin büyük İslam âlimi
Osmanlı Devleti'nin büyük İslam âlimi
Osmanlı Devleti'nin büyük İslam âlimi
Osmanlı Devleti'nin büyük İslam âlimi
