Hanefî mezhebi fıkıh âlimi. İsmi Muhammed bin Mahmud bin Ahmed el-Babertî, er-Rumî, el-Mısrî'dir. İsminin, “Muhammed bin Muhammed bin Mahmud” şeklinde olduğu da kaynaklarda zikredilmektedir. “Ekmeleddin” lakabı ile meşhur oldu. 710 (m. 1310)'da Bağdat'ın Baberta kasabasında doğdu. Doğum yerinin Bayburt olduğunu zikredenler de vardır. 786 (m. 1384) senesi Ramazan ayında Mısır'da vefat etti. Hanekahına defnedildi. Bayburtlular kabrinin Aşağıkırzı (Bayburt) köyünde olduğuna inanmaktadır.
Önce kendi memleketinde ilimle meşgul oldu. Sonra Halep'e gidip oradaki âlimlerden ilim tahsil etti. Kadı Asruddin ibni Adim onu Sacziyye Medresesi'nde vazifelendirdi. Bir müddet orada kaldı. 740 (m. 1339) senesinden sonra Kahire'ye gidip Mevlana Kutbüddin-i Razî ile beraber asrının âlimlerinin imamı, en büyüğü kabul edilen Ebu Hayyan el-Endelüsî'den ve Şemseddin-i İsfehanî'den ilim öğrendi. İbn-i Abdülhadî'nin ve Delasî'nin derslerini dinleyip hadis-i şerif ve çeşitli ilimler elde etti. Tefsir, hadis, fıkıh, lügat, nahiv, sarf, me'ani ve beyan ilimlerinde parmakla gösterilenlerden oldu. Şeyhuniyye Medresesi meşihatına (başmüderrisliğine, rektörlüğüne) tayin edildi. Derslerin ve işlerin yürütülmesi, medresenin idaresi, kendisine verildi. Bu hizmeti en güzel şekilde yürüttü. Çok gayretliydi. Hanekahın vakfını imar edip gelirlerini artırdı. Çok defa kendisini kadı (hâkim) yapmak istediler ise de kabul etmedi. Arap dili ve edebiyatında derin bilgiye sahipti. Tefsir ve usul-i fıkh ilimlerinde çok kıymetli telif ve şerhleri vardır. İsmi ve eserleri çok meşhur oldu. Kendisinden çok istifade edilen âlimlerdendir.
[Ekmeleddin-i Baberti'nin en meşhur eseri El-İnaye'nin Köprülü Kütüphanesi 617 numarada kayıtlı yazma nüshasının ünvan sayfası ve ilk sayfası ve İmam-ı Tahavî'nin El-Akide adlı risalesine yazdığı şerhin kapak sayfası ve Şerhu't-Telhis adlı eserinin kapak sayfası görseli.]
[Bayburt'un Yukarı Kırzı köyünde yer alan Ekmeleddin-i Babertî'ye nisbet edilen türbe görseli. İlk Şeyhülislam Molla Fenari'nin Hocası olduğu söylenen Şeyh Ekmeleddin Baberti'nin türbesi kare planlı üstü açık bir yapıdır.]
Fıkıh ilmini Kıvamüddin Muhammed bin Muhammed el-Kakî'den öğrendi. Onun hocaları silsilesi ise üstadı Hüsameddin Hasan-ı Sığnakî vasıtası ile İmam-ı Ebu Yusuf ve ondan da İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretlerine ulaşmaktadır. Fıkıhta istifade ettiği âlimlerin başında; muhakkıkların seyyidi, büyüğü, Seyyid Şerif Cürcanî, Şemseddin Muhammed Fenarî de vardır. Fıkıh ilmine dair yazdığı Hidaye Şerhi çok kıymetlidir. Başka şerhleri ve tefsiri de vardır.
Ekmeleddin-i Babertî, bedenen kuvvetli güçlü bir zat olup himmet ve gayret sahibiydi. Heybetliydi. Her ilme vâkıftı. Sözleri ve yazıları herkes tarafından beğenilir, asla reddolunmazdı. Kendisinden bir şey talep etmek için gelenleri güleryüz ve tatlı sözle iyi muamele ederek karşılar, işlerini görür, lütuf, tevazu ve insaf ile hareket ederdi. Makam, mevki sahiplerinin yanına gitmekten kaçınırdı. Bilakis mevki sahipleri kapısından eksilmez, daima ona gelirler, emir ve işaretini gözetirler, her arzusunu yerine getirirlerdi. Sultan Zahir de ona çok hürmet ve saygı gösterirdi.
Ekmeleddin-i Babertî, allame (her ilimde derin bir âlim) ve fazilet ehli bir zattı. Matüridî itikadının güçlü muhakkik ve şarihlerindendi. Akıllı ve zeki olup heybetli bir görünüşü vardı. Melik Şeyhun, onu, yaptırdığı Şeyhuniyye Medresesi'nin şeyhliğine (baş müderrisliğine) tayin etti. Sultan, ona çok saygı gösterir, itibar ederdi. Ondan sonra gelen meliklerin yanında da çok itibar gördü. Melik Zahir Berkuk, Şeyhuniyye Medresesi'nin odalarına kadar onu ziyarete gelir ve onunla konuşur, sohbet ederdi. Ne zaman Şeyh Babertî'nin kapısından geçse, hayvanının üstünde olduğu hâlde hanekahın kapısında durur, şeyhin evinden çıkıp ata binmesine kadar bekler, sonra Şeyh Babertî hazretleriyle beraber yan yana gidip sohbet ederlerdi. 786 (m. 1384) senesi Ramazan ayının ondokuzuncu Cuma gecesinde vefat edinceye kadar hep böyle yaptı. Cenazesine, Sultan ve erkanı hazır oldular. Sultan, cenazesini taşımak istedi. Kumandanlar ve âmirler engel oldular. Namazını, İzzeddin-i Razî kıldırdı.
[Ekmeleddin-i Babertî'nin Şerhu Vasiyyeti'l-İmami'l-A'zam adlı eserinin kapak sayfası ve Köprülü Kütüphanesi MAB Kısmı No: 258/4'de kayıtlı yazma nüshasının ilk sayfası ve Köprülü Kütüphanesi No: 194'de kayıtlı Keşşaf Haşiyesi'nin yazma nüshasının ilk sayfası görseli.]
Eserleri: Babertî'nin kırkı aşkın eseri vardır. Başlıcaları şunlardır:
1- El-İnaye: Burhaneddin Merginanî'nin El-Hidaye adlı fıkıh kitabının en kıymetli şerhlerinden biridir. Dil, gramer ve fıkıh usulü yönünden tahliller yapılmakta ve deliller belirtilmektedir. İki de meşhur haşiyesi olan eser birçok defa basılmıştır. Fethü'l-kadir'le birlikte 1970'te Kahire'de basılmıştır. 2- Şerhu Akideti Ehli's-Sünne ve'l-Cemea: Tahavî'nin meşhur Akide risalesinin şerhi olup 1989'da Kuveyt'te neşredilmiştir. 3- Şerhu't-Telhis: Hatib-i Kazvinî'nin Telhisü'l-Miftah adlı eserinin şerhi olup 1983'te Trablus'ta basılmıştır. 4- Şerhu Vasiyyeti'l-İmami'l-A'zam: İmam-ı A'zam'ın Vasiyyet'inin şerhidir. 1289'da İstanbul'da basılmıştır. 5- Tefsirü'l-Kur'an. 6- Haşiyetün ale'l-Keşşaf: Zemahşerî'nin eserine haşiyedir. 7- Şerhu Meşariki'l-Envari'n Nebeviyye min sıhahi'l-ahbari'l-Mustafaviyye: Bu eser, Saganî'nin eserinin şerhi olup ona Tuhfetü'l-ebrar fî şerhi meşariki'l-envar ismini vermiştir. 8- Şerhu Feraiz-i Siraciyye. 9- Şerhü'l-Fıkhı'l-ekber: İmam-ı A'zam Ebu Hanife hazretlerinin eserinin şerhi olup buna El-İrşad ismini vermiştir. 10- Et-Takrir fî usuli'l-Pezdevî. 11- Envar fî şerhi'l-Menar. 12- Es-Sadfetü'l-milliyyetü bi'd-Dürreti'l-Elfiyeti li İbn-i Muayt. 13- El-maksadu fi'l-kelam. 14- En-Nüketü's-sarifetü fî tercihi mezhebi İmam-ı Ebu Hanife: Bu eser Hakikat Kitabevi tarafından 1994'te basılmıştır. 15- En-Nükud ve'r-rüdud fî şerhi Muhtasarı İbn'i Hacib.
[Ekmeleddin-i Babertî'nin Tuhfetü'l-ebrar fî şerhi meşariki'l-envar adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi No: 332'de kayıtlı yazma nüshasının ilk iki sayfası ve Et-Takrir fî usuli'l-Pezdevî adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi No: 504'de kayıtlı yazma nüshasının ilk iki sayfası görseli.]
[En-Nüketü's-sarifetü fî tercihi mezhebi İmam-ı A'zam Ebu Hanife adlı eserinin Hakikat Kitabevi tarafından Risaletü't-Tercih adıyla basılan nüshasının kapak sayfası ve ilk sayfası ve En-Nükud ve'r-rüdud fî şerhi Muhtasarı İbn-i Hacib adlı eserinin Köprülü Kütüphanesi No: 502'de kayıtlı yazma nüshasının ünvan sayfası ve ilk sayfası görseli.]
Kaynak: Tam İlmihâl Se'adet-i Ebediyye; sh. 991, 1003, 1042
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Hanefî mezhebi fıkıh âlimi
Ekmeleddin-i Babertî'nin En-Nüketü's-sarifetü fî tercihi m
