Osmanlı âlimlerinden. Kırkıncı Osmanlı şeyhülislamıdır. İsmi Muhammed'dir. Pravadilli Bıçakçızade Abdülhalim Efendi'nin oğludur. Esirî Mehmed Efendi diye meşhur olmuştur. Bursa'da doğdu. Doğum tarihi bilinmemektedir. 1092 (m. 1681)'de Bursa'da vefat etti. Vefatından önce yaptırmış olduğu Pirinç Hanı civarında Hoca Sungur Mescidi bahçesinde defnedildi.
İlk tahsilini babasından gördükten sonra Muidzade ve Hafızzade'den ilim öğrendi. Daha sonra ilim tahsili için İstanbul'a geldi. Şerif Şirvanî'nin ilim meclisinde bulunup ilim öğrendi. Şeyhülislam Yahya Efendi'nin hizmetinde bulundu. İlim öğrenip istifade etti. Onun talebeleri arasında, en yükseği oldu. Mülazım (stajyer) olarak yanında bulundu. İlk olarak fetva kâtipliğine tayin edildi. Daha sonra fetva emini oldu. Bu arada ilim ve fazilette yükselip şöhreti her tarafta duyuldu. Sultan Dördüncü Murad Han'ın iltifat ve ihsanlarına kavuştu. Bütün vezirler ve kazaskerler, onun yüksek vazifelere getirilmesini istiyorlardı.
1037 (m. 1627)'de Maktul Hasan Paşa Medresesi müderrisliğine tayin edildi. 1040 (m. 1630)'da Mısır'a gönderildi. 1043 (m. 1633)'te Beşiktaş Sinan Paşa Medresesi müderrisliğine getirildi. 1044 (m. 1634)'te Zekeriyya Efendi Medresesi'nde, 1045 (m. 1635)'te Pirî Paşa Medresesi'nde, 1048 (m. 1638)'de Mustafa Ağa Medresesi'nde müderris olarak vazifelendirildi. Aynı sene içerisinde Sahn-ı seman medreselerinden birine terfi ettirildi. 1049 (m. 1639)'da Çorlu Medresesi'ne nakledildi. 1052 (m. 1642)'de tekrar İstanbul'a dönüp Valide Sultan Medresesi müderrisliğine tayin olundu.
1054 (m. 1644)'te Mekke-i Mükerreme kadılığıyla vazifelendirildi. Bu vazifeye deniz yoluyla gitmek üzere yola çıktıklarında, bulundukları gemi, Rodos Adası yakınlarında Venedik korsanlarının hücumuna uğradı. Gemide bulunanların çoğu şehit oldular. Mehmed Efendi, saray ağalarından Sünbül Ağa ile birlikte korsanlar tarafından esir edilip Malta'ya götürüldü. Orada dört yıla yakın esir kaldığı için “Esirî” diye anılmıştır.
Dört yıllık esaretten kurtulduktan sonra 1059 (m. 1649)'da Mısır kadılığına tayin edildi. Mısır kadılığı için giderken, Şam'a uğrayıp oranın âlimleriyle ilmî sohbetlerde bulundu. Mısır kadılığını bir yıl kadar yürüttükten sonra 1060 (m. 1650)'de vazifeden alındı. 1062 (m. 1652)'de Edirne kadılığına tayin edildi. 1063 (m. 1653)'te bu vazifeden de alındı. Bu arada tasavvufa yönelerek, Edirne'de Şeyh Muslihuddin Efendi'ye talebe olup ondan feyiz aldı. İbadet ve taatle meşgul olduğu sırada, 1064 (m. 1654)'te Bozcaada'ya gönderildi. 1065 (m. 1655)'te İstanbul kadılığına getirildi. 1068 (m. 1658)'de Anadolu kazaskerliğine yükseltildi.
1069 (m. 1659)'da Bolevî Mustafa Efendi yerine şeyhülislamlık makamına getirildi. Bu vazifede, Köprülü Fazıl Ahmed Paşa'nın sadrazam olmasına kadar, iki yıl on ay ondört gün kaldı. 1072 (m. 1661)'de vazifeden alınıp Bursa'ya gönderildi. Memleketi olan Bursa'da ilim, ibadet ve taatle meşgul iken 1082 (m. 1671)'de hac ibadetini yapmak için Hicaz'a gitti. Mekke'den sonra Resulullah Efendimizin Ravda-i Mutahharasını ziyaret etti ve orada bir yıl mücavir olarak kaldı. 1083 (m. 1672)'de Kudüs kadılığına tayin olundu ise de bir sene sonra tekrar vazifeden alındı. Memleketi olan Bursa'ya döndü ve emekli oldu. Devamlı ibadet ve taatle meşgul olduğu sırada Bursa'da vefat etti.
Esirî Mehmed Efendi, aklî ve naklî ilimlerde derin âlim, güzel huylarla bezenmiş fazilet sahibi bir zattı. Zamanındaki bütün âlimler, onun ilmî üstünlüğünü kabul etmişlerden. Allahü tealaya çok ibadet eder, geceleri devamlı Kur'an-ı Kerim okumakla meşgul olurdu. Tevazu sahibi fakat heybetliydi. Hakkı ve hakikati söylemekten çekinmezdi. Kadılık ve şeyhülislamlık yaptığı müddet içinde, adalet ve doğruluktan ayrılmamıştır.
Fıkıh ilminde özel ihtisas sahibi olan Esirî Mehmed Efendi'nin, bu ilme dair şu eserleri vardır:
-
1Camiu'd-deavi ve'l-beyyinat: Bu mecmua, Şeyhülislam Yahya Efendi'nin vermiş olduğu fetvaların Mehmed Efendi tarafından toplanmış hâlidir. (Süleymaniye Kütüphanesi, Amcazade Hüseyin Paşa No: 242).
-
2Hulasateyn: Bir fetva kitabıdır. (Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi No: 941).
