Büyük matematik ve fizik âlimi. İsmi Kemaleddin Hasan bin Ali Farisî'dir. Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. 665 (m. 1267) yılında doğdu. 718 (m. 1319) tarihinde Tebriz'de vefat etti.
Kemaleddin Farisî, İbnü'l-Havvam Bağdadî'nin yanında uzun süre ilim okudu. Otuzbeş yaşında iken Tebriz'e giderek Kutbüddin-i Şirazî'nin derslerine devam etti. Bu arada ilm-i menâzır (optik) konusuyla ilgilenmeye başladı. Öklid'in ve özellikle Nasireddin-i Tusî'nin en gözde talebesi olan hocası Şirazî'nin tavsiyesi ve yardımlarıyla elde ettiği İbn-i Heysem'in optik ilmine dair eserlerini okuyup inceledi. Ardından Tenkîhu'l-menazır adlı eserini yazarak sonuna bir küre yüzeyinde ışığın yansıması ve kırılması, gök kuşağı, hâle ve karanlık oda konularına dair yeni tespitlerini ekledi; böylece İbnü'l-Heysem'in orijinal çalışmalarının düzeltilerek günümüze ulaşmasına yardımcı oldu. Tenkihu'l-menazır'ı bitirince hocalarından Cemaleddin et-Türkistanî'ye göstermiş ve onun, kitabı inceledikten sonra telhis etmesini söylemesi üzerine Kitabü'l-Besair fi ilmi'l-menazır'ı kaleme almıştır.
Farisî, ilmî çalışmalarının büyük bir kısmını, görüntülerin ve ışıkların kürevî cisimlere ulaşması sonucu kırılması hadisesi üzerinde teksif edip derinleştirdi. Bu konuda, önceki bütün eserleri inceledi1. Kendisi bu hususta eserinin birinde şunları söylüyor: “Birçok büyük fizik âliminin eserini incelediğimde, ışığın, ışık kaynağından doğru bir çizgi h2alinde etrafa yayıldığını ve su yüzeyi gibi bir yüzeye ulaştığında, oradan eşit açılarda fakat değişik yönlerde yansıdığını ve yayılma yönünde hertarafa nüfuz ettiğini söylüyor3lardı. Burada şu dört tür4lü hadise göze çarpmaktadır: Doğrusal yayılma, kırılma, nüfuz ve yansıma açıları. Bunların hepsi eşit durumda bulunuyordu. Bu hadise büyük bi5r gayret ile ilgi uyandırdı. Bunun kaynağı ve sebebi neydi? Uzun müddet bunun üzerinde incelemelerde bulundum. Sonunda şu mühim sonuca ulaştım. Yansıma ve kırılma yoluyla meydana gelen görüntü, aslından farklı oluyordu. Bu durum, hayret ve ilgimi daha da arttırdı. Sonunda hocama baş6vurdum. Hocam Kutbeddin Şirazî, bana bu konuya dair İbn-i Heysem'in bir eserini verdi. Onu inceleyince kesin ve açık izahların tatlı serinliğini buldum. Çok faydalı, ince ve şaşılacak bilgilerle karşılaştım. Verilen bilgiler sağlam deneylere, geometrik ve astronomik gözlemlerin neticelerine ve hakikate uygun mukaddimelerden çıkar7ılan kıyaslara dayanıyo8rdu.”
Farisî, çalışmalarını İbn-i Heysem'in Kitabü'l-menazır adlı eseri üzerinde derinleştirdi. Bu eseri tam anlamıyla kavrıyabilmek ve ihtiva ettiği bilgileri açıklığa kavuşturup ilimde yeni merhalelere ulaşabilmek için inzivaya çekildi. Bir taraftan eseri 9hülasa haline getirmeye çalışırken, diğer taraftan kendi ilmî seviyesine göre yeni yeni mevzu ve buluşlara ulaştı. Yaptığı bu çalışmalara Tenkihu'l-menazır li-zevi'l-ebsar ve'l-besair adını koydu.
Menazır yani optik ilmi, ona göre; idrak ettiği şeyler itibarıyla görme organının durum ve özelliklerini inceleyen, konularını tespit eden bir ilim dalıdır. Başlıca şu konuları ele alır: Gözün yapısı, görme hadisesi ve görünen şeyler, ışık ve renklerin incelenmesi, katı ve şeffaf cisimler ile ışık arasındaki münasebetler. Farisî, bütün bu konuları incelerken, matematik ve mantık metodlarını kullanarak ilmî izahlarda bulundu. Şeffaf ve billur kürelerde ışığın kırılıp yansıması hadisesini ele alırken, araştırmalarını, İbn-i Heysem'in eserinde belirttiği billur kürelere ulaşan ışığın, bunlara nüfuzu m10es'elesi üzerine teksif etti.
Kemaleddin Farisî, İbn-i Heysem'in ulaştığı sonuçlarla yetinmedi. Daha da ileri giderek, havada su buharını meydana getiren küçük ve milyonlarca su küreciklerine güneş ışığının ulaşarak bunlarda kırılmasını ve muhtelif renklerin meydana gelip gök kuşağının teşekkülünü izah etti. Ayın etrafında, ay ışığı sebebiyle meydana gelen haleyi de yine aynı prensibe dayanarak ele aldı ve ilmî olarak yapı ve teşekkülünü izah etti. Farisî'ye gelinceye kadar gök kuşağının teşekkülü hakkındaki anlayış ve bilgi seviyesi, ışığın karanlıkta imtizaç etmesi şeklindeydi ve aralarındaki orantıya göre de muhtelif renkler meydana geliyor sanılıyordu. Bugün bilindiği gibi, ışığın kırılması ve yansıması hadisesi, renk tayflarının meydana gelmesine sebep olmaktadır.
Işık kaynağının yaydığı ışıkla aydınlanmanın kesafeti arasındaki ilişkiyi inceleyen optik dalı yani fotometri konusunu da İbn-i Heysem'in görüşlerini şerh etmek amacıyla irdeleyen Farisî, kendinden ışıklı her cisimde, o cisimdeki her parçada ışık yayıldığını, ancak cismin bütününden çıkan yayılımın, tek bir parçasından çıkan yayılımdan daha kuvvetli olacağını belirterek, fotometrinin temel kanununa İbn-i-Heysem tarzı bir yaklaşım denemesinde bulunmuş, fakat bu kanunun tam ifadesini o da gerçekleştirememiştir. Sadece ışık kaynağının kesafetine dikkat çekmiş, tıpkı İbn-i Heysem'de olduğu gibi, aydınlanmayla uzaklık arasındaki ilişkiyi ele almamıştır.
Eserleri: Kemaleddin Farisî; matematik, cebir, optik ve genel anlamda fizik ilimleri sahasında önemli eserler bıraktı. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- Kitabu Esasi'l-kavaid fî usuli'l-fevaid: Bu eser, İbnü'l-Havvam Bağdadî'nin, El-Fevaidü'l behaiyye fi'l-kavaidi'l-hisabiyye adlı matematik ve cebir ilmiyle ilgili eserinin şerhidir.
2- Tezkiretü'l-ahbab fî beyani't-tehab: Matematik'te dost sayılar (amicable numbers) ile ilgili bir eserdir.
3- Makaletün an Amelin li-Nasiriddin et-Tusî.
4- Kitabu Tenkihu'l-menazır li zevi'l-ebsar ve'l-besair: Optiğe dair bir eserdir. Çok meşhur olup Haydarabad'da iki cilt halinde basılmıştır. Kitabın sonunda İbn-i Heysem'in bazı makalelerinin şerhi de yer almıştır.
5- Kitabu'l-besair fî ilmi'l-menazır fi'l-hikmet.
6- Risale fi keyfiyeti dav'i'ş-şemsi fi'l-heva.
7- Haşiye ala zikri'l-asli'r-rücu ve'l-istikame.
8- Tahriru Sureti'l-küsuf.
9- Risale-i bahs der zaviye.
Farisî'nin eserleri incelenince ve uyguladığı ilmî üslup ve metot anlaşılınca modern bir ilim adamı eserleriyle karşı karşıya bulunulduğu duygusu insana hakim olmaktadır. Gerçek bir ilim adamının ona hayran kalmaması, fikir ve düşüncelerinden faydalanmaması imkansızdır.
