Afganistanlı meşhur velîlerinden. 1216 (m. 1801) yılında Kandehar'da doğdu. 1284 (m. 1868) senesinde Mussa Zai Şerif Köyünde vefat etti. İlim tahsiline memleketinde başladı ve ilim için birçok seyahat yaptı. Zamanın âlimlerinden okudu. Medine'de Mescid-i Nebevî'de Abdullah-ı Dehlevî'nin sohbetinde bulundu. Onun muhabbetine tutuldu.
Memleketine döndü. Ancak tutulduğu muhabbet sebebiyle Delhi'ye gitmeye karar verdi. Oraya geldiğinde Abdullah-ı Dehlevî vefat etmişti. Yerindeki halifesi Ebu Sa'id-i Farukî'ye talebe olmak istedi. Ancak o da Haremeyn'e gideceği için oğlu Ahmed Sa'id'e gönderdi. O da Ahmed Said-i Serhendî hazretlerinin talebesi oldu. Onun sohbetinde kemale ulaştı. Tasavvufta yüksek derecelere kavuştu. 14 ay yanında kalarak ondan hilafet aldıktan sonra memleketine döndü. Memleketinde 1842 yılından sonra İngilizlerin baskısına maruz kaldı. Hocasının tavsiyesi ile bugün Pakistan'da bulunan Dera İsmail Han yakınlarında Mussa Zai Şerif Köyüne yerleşip irşat vazifesine vefatına kadar burada devam etti.
En meşhur talebesi Hacı Muhammed Osman Sahib'dir. Onsekiz sene sohbetinde bulundu. Hocasının en seçkin talebesiydi. Nakşibendiyye, Kadirîyye ve Çeştiyye tarikatlarından icazet vermiştir. Vefatından sonra yerine geçip, insanlara Allahü Teâlânın emir ve yasaklarını bildirdi.
Hacı Dost Muhammed Kandeharî'nin sevdiklerine yazdığı mektuplar toplanarak Mektubat adı verildi. Bu Mektubat'ındaki otuz mektubu Muhammed Zahid bin Siraceddin'in emri ile Ata Muhammed tarafından 1895 senesinde Mültan'da basılmıştır. Molla Mir Vaiz Sahib Ahmedzade'ye yazdığı bir mektupta şöyle buyurdu:
“Ey kardeşim biliniz ki gerçek evliya ile evliyalık iddiasında bulunan sahte kimseler arasındaki fark şöyle isbat olunur. Gerçek evliyanın birinci alâmeti Ehl-i Sünnet vel cemaat itikadında olması ve bunda derinleşmesidir. Ehl-i kıble olan sapık fırkaların, şianın, vehhabiliğin, rafiziliğin ve diğerlerinin sapıklıklarından uzak olmasıdır. Şaz olan yani meşhur olmayan rivayetlerle amel etmemesidir. İkinci alâmeti ise, dört hak mezhebin yani Hanefî, Şafiî, Malikî ve Hanbeli mezheplerinden birinin fıkıh kitaplarına uygun amel etmesidir. Öyle ki farz, vacip, sünnet, müstehab ve mendublardan hiçbirini kaçırmaması bu hususta hatası ve noksanı bulunmaması lazımdır. Çünkü zahirin bunlarla düzeltilmesi, zinetlenmesi bâtının da düzeltilip zinetlenmesine vesile olur. Üçüncü alâmet olarak da tasavvuf ehli olanın tövbe, zühd, tevekkül, kanaat, uzlet (yani dini, ahlâkı bozan kimselerden ve şeylerden sakınmak), zikir teveccüh, sabır, murakabe ve rızayı elde etmesidir.
Yine evliyanın sohbetinde öyle bir tesir olur ki, dünya sevgisi ve dünyaya düşkün olanların sevgisi onun sohbetinde bulunanların kalbinden çıkar. Kalbinde bunlara karşı soğukluk hasıl olur. Sohbetinde bulunanlar gafletten kurtulurlar. Gerçek velî kendini hiçbir kimseden üstün görmez ve asla medhetmez. Ahlâk-ı hamidiye ve beğenilen vasıflara sahib olur. Tevazu, ilim, tahammül, sabır, mürüvvet, fütüvvet, cömertlik, güleryüzlülük, güzel ahlâk, doğruluk, acz ve niyaz, incitmemek, haramlardan, mekruhlardan ve şüpheli şeylerden sakınmak onun vasfıdır. Bütün hayır işleri yapar. Resulullah aleyhisselamın ahlâkı ile ahlâklanır. İşte böyle bir zatın sohbeti büyük nimettir.
Eğer bir kimse şeyh, mürşid olduğunu söyler fakat sünnet-i seniyyeye uygun amel etmezse, şer'i şerifin zinetiyle zinetlenemez. Gıybetten, yalandan, yalan yere yemin etmekten, ahlâk-ı zemimeden sakınmazsa, böyle kimseden sakın, bin defa sakın! Onun sohbetinden uzak dur. Hatta onun bulunduğu şehirde durma! Olur ki bir gün ona bir meyledersin de kalbinde büyük zarar hasıl olur. Ona asla uyulmaz, o, şeytanın tuzağına düşmüş gizli bir hayduttur. Böyle bir kimseden âdet dışı harika, hâller ve keşifler de görsen onunla görüşmekten aslandan kaçar gibi kaçınız!”
Nüzhetü'l-havatır; cilt-5, sh. 967
Mektubat-ı Hacı Dost Muhammed Kandehari (19. Mektup)
Tam İlmihal Seadet-i Ebediyye (49. Baskı); sh. 1037, 1120
