Tabiîn'in büyüklerinden ve meşhur yedi kıraat imamından altıncısı. İsmi Hamza bin Habib bin Umare bin İsmail et-Teymî ez-Zeyyat olup künyesi, Ebu Umare'dir. İmamı A'zam Ebu Hanife ile aynı zamanda 80 (m. 700) doğmuş, ondan altı yıl sonra 156 (m. 773)'de Hulvan'da vefat etmiştir. Mezarı meşhur ziyaret yerlerindendir. Vefat tarihinin 154 veya 158 olduğu da rivayet edilir. Teymoğullarının azatlısıdır. Bir rivayete göre ise onlara sonradan dahil olanlardandır. Yaşı itibarı ile Eshab-ı Kiram'a yetişmiştir. Zeytinyağı ticareti ile meşgul olduğu için kendisine Zeyyat denilmiştir. Irak'tan Hulvan'a zeytinyağı götürür satar, Kufe'ye peynir ve ceviz getirirdi.
Hamza bin Habib Kur'an-ı Kerim'in meşhur yedi kıraati (okuyuş şekli) olan Kıraat-ı Seb'a'dan birisinin rivayet edicisi ve kıraat imamlarının altıncısıdır. Aynı zamanda bir muhaddis olan Hamza, sika (güvenilir, sağlam) bir ravidir. Fıkhın en zor bahislerden birisi olan feraiz (ölen bir kimsenin malının taksimi) ilminde de üstat olan âlimdir.
İbn-i Mes'ud (H.32) Alibin Ebu Talib (H.40) Abdurrahman bin Ebu Leylâ (H.83) Ebu Abdurrahman es-Sülemî (H.74) İsa bin Ebu Leylâ Muhammed bin Ebu Leylâ (H.148) Ebü'l-Ishak El-Bey'î (H.138) Hamza ez-Zeyyat kıraati, A'meş, Ca'fer-i Sadık, İbn-i Ebu Leyla, Humran bin A'yen Ebu Ishak es-Sebiî, Mansur bin Mu'temir ve Mugire bin Miksen'den almıştır.
Hamza'nın A'meş'ten Resulullah'a varan rivayet tariki (yolu) şöyledir: A'meş, Yahya bin Vessab'dan, Yahya da Alkame, el-Esved, Ubeyd bin Nedale, Zir bin Hubeyş es-Süle mî'den, Zir de İbn-i Mes'ud'dan, oda Resulullah'tan almıştır.
Resulullah (Sallallahu aleyhi vesellem) El-Esved (H.75) Alkame (H.62) Zerr bin Ceyş (H.82) Ubeyd bin Nadle' (H.75) Âsım (H.128) El-A'meş (H.148) Humrân (H.130) İmam-ı Hamza (H.156) Halef (H.229) Hilâ' (H.220) Meşhur yedi kıraat imamından altıncısı olan Hamza bin Habib hazretlerinin kıraat ilmindeki şeceresi. Parantez içindeki rakamlar şahısların hicrî vefat tarihlerini göstermektedir.
Hamza bin Habib, Ebu Ishak es-Sebiî, Ebu Ishak Eş-Şeybanî, A'meş, Adî bin Sabit, Hakem bin Uteybe, Habib bin Ebu Sabit, Mansur bin Mu'temir ve birçok hadis âliminden de hadis-i şerif öğrenmiştir. Abdullah bin Mübarek, Hüseyin bin Ali el-Ca'fî, Abdullah bin Salih el-İclî, Selim bin İsa (ondan kıraat da öğrenmiş), İsa bin Yunus, Ebu Ahmed ez-Zübeyrî, Muhammed bin Fudayl, Vekî bin Cerrah, Kabisa bin Ukbe ve birçok âlim de Hamza bin Habib'den hadis-i şerif rivayet etmişlerdir. Bildirdiği hadisler Buharî hariç, Kütüb-i Sitte'nin diğerlerinde yer alır.
Hamza bin Habib kıraatte imam, dinde hüccet (senet), hadiste sika, fıkıhta üstad olup, son derece müttekî (haramlardan sakınan), şüphelilerden tamamen sakınan vera sahibi ve dünyadan uzaklaşmış, mubahların çoğunu terketmiş bir arif idi.
İbn-i Fudayl; “Zannetmem ki, Allahüteala Kufelilerin üzerinden belayı Hamza'dan başka bir kimse sebebiyle kaldırsın.” Yani onun sebebiyle Allahüteala belaları kaldırır, buyurmuştur. İmam-ı A'zam Ebu Hanife, Hamza'ya; “İki şeyde bizden üstünsün. Biz bu iki şeyde seninle münazara etmez ve elinden almak istemeyiz. Biri Kur'an-ı Kerim okumak, diğeri de feraiz ilmidir.” buyurdu. Süfyan-ı Sevrî; “Hamza, Kur'an-ı Kerim ve feraiz de diğer insanlardan üstün idi.” demiştir. Şeyhî, ne zaman Hamza'yı görse iftihar edip; “Şu gelen kimse Kur'an-ı Kerim'de engin bir deniz gibidir.” buyururdu.
Onun kıraatini uygun görmeyenler, med ve hemze'de ifrata vardığını (aşırı gittiğini) sebep göstermişler ise de, böyle yapan birisini gören Hamza; “İfrat etme. Bilmiyor musun ki beyazın ifratı ve en beyazı baras hastalığıdır (Çünkü bu hastalıkta deri bembeyaz bir renk alır.) ve daha güzel okumak için haddi aşmak, kıraat değildir.” buyurmuştur.
Zehebî; “Hamza'nın kıraati hususunda icma, söz birliği hasıl oldu.” buyurmuştur. Onun kıraatini rivayet eden iki ravisinden biri Halef, diğeri ise Hallad'dır. Kıraat ilminde Hamza'nın remzi (işareti) (FA)'dir. Hamza bin Habib, İmam-ı Asım ve A'meş'ten sonra Kufe'de kıraat imamlığı yapmıştır.
Eserleri: Hamza bin Habib'in Menam fî fazileti hıfzi'l-Kur'an adlı eseri günümüze ulaşmış olup yazması Köprülü Kütüphanesi No: 1631/3'te kayıtlıdır. Kendisine nisbet edilen diğer eserler şunlardır:
1- Kitabu Kıraati Hamza, Kitabü'l-feraiz,
2- Kitabü'l-Adet, 3- Kitabü'l-Maktu ve'l-Mevsul, 4- Kitabu Eşbai'l-Kur'an, 5- Müteşabihü'l-Kur'an ve 6- Kitabü'l-Vakf ve'l-İbtida.
