Hanefî fıkhı âlimlerinden. İmam-ı Azam Ebu Hanife'nin yetiştirdiği müçtehitlerden. İsmi Hasan bin Ziyad, künyesi Ebu Ali, lakabı ise el-Lü'lüî'dir. Bu lakap, kendisine inci satıcılığı yaptığı için verilmiştir. Lü'lü, inci demektir. Büyük dedesi Ensar-ı Kiram'dandır. 116 (m. 734) yılında Kufe'de doğmuştur. Kadılık yaptı. Hafızası kuvvetli olup İmam-ı Azam'ın rivayetlerini ezberlemişti. Ömrü boyunca İslamiyete hizmet ederek yaşadıktan sonra, 204 (m. 819) yılında Kufe'de vefat etmiştir.
İmam-ı Azam Ebu Hanife ve İbn-i Cüreyc'den hadis öğrenip rivayet eden Hasan bin Ziyad; “İbn-i Cüreyc'den fıkhî konulara dair on iki bin hadis işittim. Bunların hepsine fıkıh âlimleri muhtaçtır.” buyurmuştur. Uzun seneler İmam-ı Azam'ın derslerinde bulunan Hasan bin Ziyad müçtehittir. Bunun için Hasan bin Ziyad'ın içtihatları, Hanefî mezhebindedir. Kendisi ile ilgili olarak İslam âlimleri buyurdular ki:
“Müfti ve hakim, İmam-ı Azam Ebu Hanife'nin sözüne uygun olarak fetva verir. Aradığını onun sözlerinde açıkça bulamazsa, İmam-ı Ebu Yusuf'un sözünü alır. Onun sözlerinde bulamazsa, İmam-ı Muhammed Şeybanî'nin sözünü alır. Ondan sonra İmam-ı Züfer'in, daha sonra Hasan bin Ziyad'ın sözünü alır.”
Hasan bin Ziyad, uyanık, zeki ve fakih bir zat idi. Yahya bin Âdem; “Hasan bin Ziyad'dan daha fakih bir kimseye rastlamadım.” demiştir. Gayet zekî olan Hasan bin Ziyad, bütün rey eshabının (Irak âlimlerinin) sözünü ezberlemişti. Muhammed bin Semaa el-Kadi, Muhammed bin Şüca' es-Selcî, Şuayb bin Eyyub; Hasan bin Ziyad'dan ders almış ve rivayetlerde bulunmuşlardır. Uzun müddet Kufe'de bulunan Hasan bin Ziyad, daha sonra Bağdat'a geldi. Bağdat'ta iken Hafs bin Gıyas'ın yerine, 194 yılında kadı yapıldı. Daha sonra bu vazifesinden istifa etti.
İmam-ı Azam Ebu Hanife'nin rivayetlerinde hafız olan Hasan bin Ziyad, kadılık makamına oturduğu zaman, kendisinden tevfik gider, bildiklerini unuturdu. En iyi bildiği meseleyi dahi arkadaşlarına sormak mecburiyetinde kalırdı. Hüküm meclisinden ayrıldığı zaman, unuttuğu şeyler yeniden aklına gelirdi. Bükalî kendisine haber gönderip; “Sen bu halinle kadılık yapamazsın istifa et.” dedi. Bunun üzerine o da istifa edip rahata kavuştu.
Gayet güzel huylu olan Hasan bin Ziyad, ibadet, haramlardan sakınmak ve İslamiyetin emirlerine uymakta çok gayretli idi. Ahmed bin Abdülhamid el-Harisî; “Hasan bin Ziyad'dan daha güzel huylusunu görmedim.” buyurdu. Allahü Teâlâ’dan korkusunun alametlerinden birisi de şu hadisedir. Torunu Muhammed şöyle anlatır: “Dedem bir meselede yanılmıştı. O zaman hemen bir adam tutup ona; ‘Hasan filan gün, falan meselede hata etti.’ diye bağırttı. Bundan sonra uzun bir müddet fetva vermedi. Soran kimse gelip, ona bu meselede yanıldığını söyleyinceye kadar, talebelerine ders de vermedi.”
Kendi yediği yemeklerden, hizmetçi ve kölelerine de yedirir, kendi giydiği elbiseden, kölelerine de giydirirdi. Ahmed bin Abdülhamid el-Harisî; “Hasan bin Ziyad'dan daha âlim bir kimse görmedim. Sual sormakta, insanların en iyilerinden idi.” demiştir. Bir hizmetçisi vardı. Ne zaman kendisi, yemek, abdest veya bir başka şeyle meşgul olsa, o iş bitinceye kadar bu hizmetçi ona bazı meseleler okurdu.
Nasır bin Yahya şöyle anlatır: “İmam Hasan, gece ve gündüz zamanlarını taksim etmişti. Önce sabah namazını kılar, sonra füru meselelerini okutmaya başlardı. Kaba kuşluğa kadar bu hal devam ederdi. Sonra evine gider, bazı işlerini görürdü. Öğleye kadar işlerine ve evine bakardı. Sonra öğle namazına çıkar, namazdan sonra ikindiye kadar sualleri cevaplandırırdı. İkindiyi kılıp fıkıh usulü ilmini öğretir ve münazara ederlerdi. Bu, akşama kadar sürerdi. Akşamı kılıp evine dönerdi. Sonra evinden çıkıp zor ve karışık meseleleri söyler ve bunları çözerdi. Bu hal yatsıya kadar devam ederdi. Yatsı namazını kılınca, çeşitli meseleler hakkında konuşur, nasihat ederek gecenin üçte biri geçinceye kadar devam ederdi. İlimden konuşmaktan asla yorulmazdı. İnsanların en güzel sual soranlarındandı. Nitekim Hasan bin Ziyad, hayatını şu ifadesiyle ortaya koymaktadır: “Evimde 40 sene yatmadım. Her zaman önümde kandil yanardı.” Hocası İmam-ı Azam Ebu Hanife gibi, kırk yıl gece uykusu uyumamıştır.
Eserleri: Hasan bin Ziyad'ın çok eser yazdığı kaynaklarda zikredilmektedir. Bunlardan günümüze ulaşan önemli eserleri şunlardır:
-
1Kitabü'l-Mücerred: İmam-ı Azam'dan duyduğu bilgileri ihtiva etmekte olan bu eseri Muhammed bin Şüca rivayet etmiştir. Hanefî mezhebinde önemli bir kaynaktır.
-
2El-Müsned: İmam-ı Azam'dan rivayet edilen hadislerden oluştuğu rivayet edilmektedir.
Hasan bin Ziyad'ın kaynaklarda adları geçen diğer eserleri de şunlardır:
-
Kitabu Edebi'l-Kadi
-
Kitabü'l-Hisal
-
Kitabu Meani'l-Eyman
-
Kitabu'n-Nefakat
-
Kitabü'l-Haraç
-
Kitabu'l-Feraiz
-
Kitabu'l-Vesaya
-
Kitabu'l-Makalat
-
El-Emalî
-
Kitabu'l-İcare
Hasan bin Ziyad'ın içtihat ve fıkhî beyanlarından bazıları:
-
“Namazda, başkalarının duyacağı kadar yüksek sesle gülen kimsenin o namazı bozulur.”
-
İmam-ı Azam Ebu Hanife'den şöyle rivayet etti: “Teravih namazı, terk edilmesi caiz olmayan bir sünnettir.”
