Sefine-i Evliya-i Ebrar adlı eseriyle tanınan tasavvuf tarihçisi, mutasavvıf. 27 Zilhicce 1288 (m. 8 Mart 1872)'de İstanbul Aksaray'da doğdu. Babası Ürgüplü Hacı Osman Efendi, Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa'nın ve oğlu İbrahim Paşa'nın hizmetinde bulunmuş, bunların vefatından sonra Mehmed Ali Paşa'nın damadı Yusuf Kamil Paşa'nın hizmetine girerek uzun yıllar Mısır ve İstanbul'da görev yapmış, Yusuf Kamil Paşa'nın eşi Zeyneb Hanım tarafından Fatma Emsal Hanım'la evlendirilmiştir.
Hüseyin Vassaf Ağayokuşu İbtidaî Mektebi, Medrese-i Hayriyye, Mekteb-i Osmanî, Aksaray Valide Rüşdiyesi ve Mekteb-i Mülkiyye İdadisi'nde öğrenim gördü. Rüsumat Emaneti Evrak Kalemi'nde çalışan ağabeyi vasıtasıyla burada göreve başladı (Şevval 1309). Ertesi yıl Şirketi Hayriyye Tahrirat Kalemi'ne girdi. Burada bir yıl kadar çalıştıktan sonra eski görevine döndü. Rüsumat Mektubi Kalemi mümeyyizi, Galata Emtia-i Dahiliyye Gümrüğü kontrol memuru, müskirat, zahire ve ihracat gümrükleri müdürü ve Sirkeci Gümrüğü müdürü olarak görev yaptıktan sonra İstanbul Rüsumat başmüdürlüğüne tayin edildi, 1341 senesinde kendi isteğiyle emekli oldu.
Son devir tasavvuf tarihçisi ve mutasavvıf Hüseyin Vassaf Halvetî.
Tasavvufa karşı ilgisi küçük yaşlarda aile çevresinde başlayan Hüseyin Vassaf'ın annesi Fatma Emsal, Ahmed Ziyaeddin Gümüşhanevî'ye mensuptu. Babası Hacı Osman Efendi ise Şehremini'nde bulunan Ümmi Sinan Tekkesi'nin şeyhi Salih Efendi'nin dervişiydi. Hüseyin Vassaf da Aksaray Valide Rüşdiyesi'ne devam ettiği yıllarda Mehmed Esad Dede'den Farsça dersleri aldı. Gümrük memuru olarak çalışmaya başladığı yıllarda İstanbul'a gelen Kerbela hatibi Şeyh Nasır Efendi'den Süleymaniye Camii'nde bir yıl kadar Sahih-i Buharî okudu. Bayezıd Camii'nde Hoca Hüsnü Efendi'nin Buharî derslerine devam etti. Nakşibendi şeyhi Abalı Hafız ile Sünbül Efendi Dergahı şeyhi Ziyaeddin Efendi'nin sohbetlerinden faydalandı. 1313 (m.1896)’da Şam'dan İstanbul'a gelen ve evinde misafir kalan Şabanî Bekrî şeyhi Muhammed Sultan Efendi'ye intisap etti. Birkaç yıl sonra icazetname aldı. Küçük Ayasofya'da oturan Şabanî şeyhi Hacı Kamil Efendi'nin sohbetleriyle Sünbül Efendi ve Seyyid Nizam dergahlarındaki zikir ve sohbetlere düzenli olarak katıldı.
Hüseyin Vassaf Halvetî'yi vazife başında gösteren bir resim.
Şeyhi Muhammed Sultan Efendi'nin vefatından sonra sürekli mektuplaştığı Gülşenî şeyhi Şuayb Şerefeddin Efendi'nin daveti üzerine Edirne'ye giderek kendisine intisap etti. On yıl kadar hizmetinde bulunduğu Şerefeddin Efendi'nin vefatından sonra da damadı Şeyh Ahmed Müslim Efendi'ye biat etti. Ahmed Müslim Efendi'nin emriyle halifesi Şeyh Şehri Efendi'den Gülşenî hilafetnamesi aldıktan sonra Kasımpaşa'da Hüsameddin Uşşakî Dergahı şeyhi Mustafa Hilmi Efendi'nin yanında yeniden seyrü süluke başladı. Mustafa Hilmi Efendi'nin vefat etmesi üzerine halifelerinden İnegöl müftüsü Mehmed İzzet Safiyyullah Efendi İstanbul'a gelip Hüseyin Vassaf'ın seyrü sülukünü tamamlattı ve şeyhinin taç hırka ve kemerini bir icazetnameyle birlikte kendisine teslim etti (Zilka'de 1343). Kadirî şeyhlerinden Müştak Baba'nın oğlu Edhem Baba'nın halifesi Mehmed Kemteri Efendi de ona teberrüken Kadirî icazeti verdi. Böylece Şabaniyye, Gülşeniyye, Uşşakıyye ve Kadiriyye tarikatlarından hilafeti olan Hüseyin Vassaf dört kişiye Uşşakıyye tarikatından hilafet vermiştir.
Hüseyin Vassaf telifi için yirmi yıl çalıştığı Sefine-i Evliya-i Ebrar'a malzeme toplamak için birçok yer dolaştı, buralarda bulunan mutasavvıflarla görüştü, tekke ve türbelerde incelemelerde bulundu. 2000'e yakın sufî biyografisini ihtiva eden eserini 1925'te tamamladı. 16 Cemaziyelevvel 1348 (m. 21 Ekim 1929)'da Arnavutköy'deki evinde vefat etti; vasiyeti üzerine Rumelihisarı Kabristanı'na defnedildi.
Tahirül Mevlevî, İbnülemin Mahmud Kemal, Ahmed Remzi Akyürek, Bursalı Mehmed Tahir, Tahir Ağa Tekkesi şeyhi Ali Behçet Efendi, Halil Nihat Boztepe, Mehmed Ali Ayni gibi devrin birçok tanınmış siması ile dostluk kuran Hüseyin Vassaf bunların bazıları hakkında müstakil eserler kaleme almıştır. Kitaplarının müellif hattı nüshalarının çoğu oğlu Suat Erler tarafından Süleymaniye Kütüphanesi'ne bağışlanmıştır. Tahir Ağa Dergahı'ndan intikal eden bazı eserleri ise Çemberlitaş'taki Karababa Tekkesi'ndedir.
Eserleri
-
1Sefine-i Evliya-i Ebrar: Hüseyin Vassaf, tarikat silsileleriyle meşayih biyografilerini ihtiva eden bu önemli eseri Mehmed Sami'nin Esmar-ı Esrar'ını şerhetmek amacıyla yazmaya başlamışsa da yirmi yıl süren bir çalışma sonunda beş büyük ciltten meydana gelen telif bir eser meydana gelmiştir. Müellif hattı tek yazma nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'nde bulunan eser Mehmed Akkuş ve Ali Yılmaz tarafından yayınlanmıştır (İstanbul 1990).
-
2Divan.
-
3Gülzar-ı Aşk. Süleyman Çelebi'nin Mevlid'inin şerhidir.
-
4Vesiletü'n-necat. Bursalı Mehmed Tahir'in isteği üzerine Sırat-ı Müstakim'de yayınlanan Süleyman Çelebi ve Mevlid'iyle ilgili iki makalesinin genişletilmesiyle meydana gelmiştir.
-
5Kitab-ı Külliyyat.
-
6Müntehabat-ı Ezhar-ı İrfan.
-
7Müraselat. Şeyh Şuayb Şerefeddin Efendi'nin biyografisini ve mektuplarını ihtiva eder.
-
8Es'adname.
-
9Risale-i Hayriyye.
-
10Risale-i Müştakiyye.
-
11Risale-i Salahiyye. Selahaddin Uşşakî'ye dairdir.
-
12Kemalname-i Şeyh Hakkı.
-
13Gülzar-ı Sadi der Beyan-ı Menakıb-ı Mehmed Emin Tokadî.
-
14Ravza-i Sadattan Bir Şemme.
-
15Bursalı Mehmed Tahir Bey.
-
16Kemalü'I-Kemal. İbnülemin Mahmud Kemal hakkındaki 600 sayfalık bu eserin yazma nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nen İbnülemin bölümündedir.
Hüseyin Vassaf Halvetî'nin en meşhur eseri Sefine-i Evliya'nın yazma nüshasının ilk sayfası. Eser Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar Kısmı No: 2305'de kayıtlıdır.
Hüseyin Vassaf Halvetî'nin yazdığı Vesiletü'n-necat adlı Mevlid şerhinin kapak sayfası.
-
1Aynü'l-hayat. Hüseyin Vassaf, Mehmed Ali Ayni hakkındaki bu eseri okuyup değerlendirmesi için kendisine gönderdiğini belirtir.
-
2Lücec-i Asrî Şerh-i Kelam-ı Mısrî.
-
3Mir'at-ı İncila-yı Hakikat.
Diğer eserleri şunlardır: Tertib-i Cedid Coğrafyay-i Umumi, Hulasa-i Coğrafyay-ı Umumi, Hatıra-i Hicaziyye, Suriye'de Bir Cevelan, Bursa Hatırası, Mir'atü'l-Kemal, Feyzü'l-Kemal, Tevfikname, Risale-i Şevkiyye, Remziname, Esrar-ı Kur'aniyye'den Bir Nebze, Güldeste-i Hakikat.
