Kıraat, tasavvuf ve Hanbelî mezhebi fıkıh âlimi, edip ve vaiz. Künyesi, Ebü'l-Hasan olup; ismi, Sa'dullah bin Nasr bin Sa'id'dir. 482 (m. 1089) yılında Bağdat'ta doğdu. Muhazzebüddin lakabı verildi, İbn-i Decacî ve İbn-i Hayevanî diye meşhur oldu. 564 (m. 1169) yılında Bağdat'ta vefat etti. Anne ve babasının yanına Bab-ı Harb Mezarlığı'na defnedildi.
Küçük yaşta temel din bilgilerini ve Arabî ilimleri öğrenen İbn-i Decacî, kıraat ilmini Ebü'l-Hattab bin Cerrah ve Ebu Mansur Hayyat'tan çeşitli rivayetlerle öğrendi. Bu âlimlerden hadis ve fıkıh ilmini de tahsil etti. Ebü'l-Hattab Keluzanî, Ebü'l-Hasan bin Allaf, Ebü'l-Kasım bin Beyan, İbn-i Tuyyurî, Ebü'l-Ganaim Nersî ve daha birçok âlimden hadis-i şerif öğrendi. Ebü'l-Hattab'dan öğrendiği fıkıh bilgileriyle Hanbelî mezhebinin inceliklerine vakıf oldu. Ondan yazdığı Hidaye kitabını rivayet etti. İbn-i Akil'den El-İntisar li Ehli's-sünne ve'l-hadis kitabını rivayet etti. Ebu Bekr Dineverî ile arkadaşlıkları oldu. Bağdat'ta ders verdi. Tasavvuf âlimlerinin sohbetinde bulundu. Kalbi kirlerden temizlendi. Azaları, Allahü tealanın rızasına muhalif bir iş yapmaz oldu. Allahü tealanın büyüklüğünü, nimetlerinin üstünlüğünü düşünmekten başka bir şey aklına gelmezdi.
Allahü tealanın kullarına O'nun dinini öğretir, insanları Cehennem ateşinden kurtarmak için gayret ederdi. Resulullah'ın ahlâkıyla ahlâklandı ve hâlleriyle hâllendi. Selef-i salihîn'in hâl ve hayatlarını okudu, öğrendi. Vaaz ve nasihatlarında, o mübarek insanların hayatlarından örnekler verdi. Çok sayıda insan o mübarek kimselerin anılması bereketiyle onun vaazlarında tövbe etti. Pek çok kimse doğru yolu bulup, sapıklıktan kurtuldu. Nice kimseler, İbn-i Decacî'nin okuduğu Kur'an-ı Kerim'i dinlemek ve vaazlarından istifade etmek için uzak şehirlerden geldiler. Onun üstünlüğünü, zamanındaki âlimler şöyle ifade etmektedirler:
İbn-i Decacî hakkında İbn-i Haşşab; “O, fakih ve vaizdir. İtikadı çok sağlam bir âlimdir.” İbnü'l-Cevzî; “O, fıkıh öğrendi, ders verdi, münazara yaptı ve vaaz etti. Latif ve güzel sözlüydü. Vefat edinceye kadar ilim mütalaası ile meşgul oldu.” İbn-i Nukta! “O, faziletli ve güvenilir bir âlim olup, birçok âlim ondan rivayette bulundu.” İbn-i Hüseyin; “O, güzel ahlâklı ve güzel yaşayışlı bir âlimdi. Ebu Bekr Dineverî'nin arkadaşlarındandı. Kur'an-ı Kerim okur ve hadis-i şerif öğretirdi.” İbn-i Neccar; “O, fakihlerin ve fazılların tanınmışlarındandır. Vaazı güzel, sözü yumuşak ve tesirli, nazım ve nesirde çok başarılıydı, İbn-i Decacî, sofîlerle birlikte olmayı çok severdi” ve İbn-i Kati'î; “İbn-i Decacî, münazaracı, vaiz, faziletli, fetva ve tasnif ehlidir.” demektedirler.
İbn-i Decacî, haram ve şüphelileri terk eder, mubahların birçoğuna da itibar etmezdi. Güler yüzlü, tatlı dilli, hoşsohbet bir zat-ı muhterem idi. Kendisini herkes severdi. O da insanlara karşı çok merhametliydi. Kimseyi incitmez, kimsenin kalbini kırmazdı. Herkese yardımcı olur, elinden gelen izzet ve ikramda bulunurdu. İnsanlara dünyalık vererek ahiretlerini kazandırmaya çalışırdı.
Pek çok talebe yetiştirdi. Birçok kimse ondan kıraat dersleri aldı. Ondan hadis-i şerif rivayet edip fıkıh ilmi öğrenen âlimler pek çoktu. Ondan ilim öğrenenler arasında; oğlu Ebu Nasr Muhammed, İbnü'l-Ahdar, İbn-i Sekine, Şeyh Muvaffakuddin, İbn-i İmad Harranî, El-Encebü'l-Hammamî ve daha birçok âlim vardı.
Eserleri: Birçok kıymetli eserin yazarı olan Ebü'l-Hasan İbn-i Decacî'nin Sıftü'l-milh ve Ruhü't-terk adındaki eserleri bilinmektedir.
