Ondördüncü asırda Endülüs’te yetişen tarihçi, tıp âlimi ve ediblerden. İsmi Ahmed bin Ali bin Muhammed bin Ali bin Hatime’dir. Künyesi Ebu Ca’fer olup Ensarın soyundan olduğu için Ensarî nisbesiyle bilinir. İbn-i Hatime diye meşhur olmuştur. 700 (m. 1300)’den önce Meriyye’de (Almeria) doğdu. 770 (m. 1369)’de orada vefat etti. Batı kaynaklarında Abenjatima adıyla tanınır.
Hayatının büyük bir kısmını doğduğu yer olan El-Meriyye’de geçiren İbn-i Hatime, zamanının âlimlerinden çeşitli ilimleri tahsil etti. Gırnata’ya giderek ileri gelen kimselerle görüştü. Ebü’l-Berekat el-Belafikî, İbn-i Luyin, İbn-i Cabir, İbn-i Şu’ayb ve İbn-i Ferhun gibi âlimlerden ilim öğrendi. El-Meriyye Camii’nde hatib ve mukri (Kur’an-ı kerim okuyucusu) vazifelerinde bulundu. Tarih ve tıp ilimlerinde eserler yazıp meşhur oldu. Yazdığı kıymetli şiirlerle devrinin insanları arasında itibar sahibi oldu. Tıp ilminde, Avrupa’da o güne kadar bilinmeyen karantinayı uyguladı. Bu hususta; “Yıllarca süren müşahedelerim, neticede hasta ile temas edenin derhal aynı hastalığa tutulduğunu, ilk hasta kan tükürünce ikincisinin de kan tükürdüğünü, biri çıban çıkarınca diğerinin de aynı çıbanı çıkardığını ve ona aynı şekilde bulaştırdığını göstermektedir” diyerek karantinanın önemini bildirdi. Salgın halde olan vebanın sebepleri, belirtileri ve tedavi şekillerini tespit ederek tıpda yenilikler ortaya koydu.
İbn-i Hatime’nin İradü’l-leal min inşadi’d-daval adlı eserinin kapak sayfası.
Eserleri: Çeşitli ilimlere dair yazdığı eserleri şunlardır:
1-Meziyyetü’l-Meriyye ala gayriha min biladi’l-Endelüsiyye: Meriyye’nin diğer Endülüs şehirlerine olan üstünlüğünü anlatan ve bu şehrin tarihiyle ilgili bilgiler veren eserdir.
2-Tahsilü garadi’l-kasid fi tafsali maradi’lvafid: 749 (m. 1348) senesinde Endelüs’de görülen veba salgınını bu eserinde anlatmıştır. Umumî olarak bulaşıcı hastalıkların meydana geliş sebeblerini, belirtilerini ve tesirlerini tıbbî olarak izah etmiştir. Siyah ölüm denilen veba hastalığı üzerinde özellikle durduğu bu eseri, bu sahada yazılan ilk eserlerdendir. Ayrıca bu eser, konusunda ilk olup mükemmelliği yönünden de önemlidir. İbn-i Hatime bu eserinde; veba hakkında genel bilgiler vermiş, hastalığın genel ve özel sebeplerini açıklamıştır. Bazı insanların vebaya tutulurken bazılarının neden tutulmadıkları, neden veba hastalığının, Meriyye’ye Endülüs’ün diğer bölgelerinden önce geldiği sorularına cevap vermiştir. Burada tıp litaratüründe yeni olan karantinayı iyi bir şekilde açıklamış hijyen yani veba hastalığından korunmanın yollarını ve tedavi şekillerini izah etmiştir.
Tıb ilminde yüksek seviyesi olan İbn-i Hatime, eserinde ayrıca, coğrafî şartları ve vebanın çeşitli bölgelerdeki çıkışını karşılaştırmalı olarak anlatmıştır. Müşahedelerini açık ve anlaşılır bir şekilde kaleme alan İbn-i Hatime, birçok tıbbî izahlarda da bulunmuştur. Eser 1927’de Almanca tercümesi ile birlikte Leipzig’de yayınlanmıştır.
3-Divan: Reyhane min edvah ve Neseme min ervah adıyla da bilinen bu eseri manzumdur. Hayat hikayesini, çeşitli nasihatlarını ve hikmetli sözlerini ihtiva etmektedir. Eser 1973’te Şam’da basılmıştır.
4-Kitabü Raiki’t-tahliyye fi faiki’ttevriyye: İbn-i Hatime’nin tavsiyelerini ihtiva eden şiirleri bu eserde toplanmıştır. Eseri talebesi İbn-i Zerkale tertip etmiştir. Eser 1962’de Paris’te basılmıştır.
5-El-Faslü’l-adil beyne’r-rakib ve’lvasi ve’l-azil: Casus, kusur arayan ve söz taşıyan arasındaki farkları izah eden bir eserdir. Eser 1953’te Madrid’de basılmıştır.
6-İradü’l-leal min inşadi’d-daval: Muhammed bin Ali Sebtî’nin filoloji üzerine olan ve Kurtubalı İbn-i Hişam’ın şerhini ihtiva eden eserin özetidir. 1965’te bir kısmı Bağdat’ta basılmıştır.
7-İlhakü’l-akl bi’l-his: bazı gramer meselelerine yer veren bir eserdir.
8-Vaslü’l-hub fi hadisi’t-tıb: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Reisülküttab Kısmı No: 1171’de kayıtlıdır.
