Meşhur nahiv âlimi. Şafiî mezhebindendir. İsmi Muhammed bin Abdullah bin Abdullah bin Malik'tir. Künyesi Ebu Abdullah olup lakabı Cemaleddin'dir. İbn-i Malik diye bilinir. 600 (m. 1203) senesinde Endülüs'te, Ceyyân (Jaen) denilen yerde doğdu. Bu sebeple kendisine Ceyyânî denilir. Şam'da 672 (m. 1273) tarihinde vefat etti. Kasiyun Dağı'nın eteklerine defnedildi.
İbn-i Malik'in nahiv ilmine dair yazdığı ve yüzlerce şerh ve haşiye yazılan ve medreselerde ezbelenen Elfiyye adlı manzum eserinin kapak sayfası (sağda) ilk sayfası (ortada) ElFevaidü'l-mahviyye fi'lmekasıdi'n-nahviyye adlı eserinin kapak sayfası (solda).
İbn-i Malik'in yazdığı Teshilü'l-Fevaid ve tekmilü'l-mekasıd adlı eserin ünvan sayfası (sağda) ve ilk iki sayfası (solda).
İbn-i Malik, nahiv, lügat ve mantık ilimlerini babasından öğrendi. Ba'lebek'te bir müddet kaldı. Sonra Şam'a döndü. Şam'da; Sehavî, Ebu Sadık Hasan bin Sebbah ve bir grup âlimden ders aldı. Arabî ilimlerde hocaları pek çoktur. Halep'te İbn-i Arun ve başkalarının yanında kaldı. Burada Arabî ilimleri okuttu. Arapçaya vâkıf olmak için çok gayret gösterdi. Nihayet Arap dili ve edebiyatını çok iyi öğrendi.
İbn-i Malik'ten; oğlu Bedreddin, Şems bin Ebu Feth el-Ba'lî, Bedr bin Cema'a, A'lâ bin Attar, Nevevî ve daha birçok âlim rivayetlerde bulundu. İbn-i Malik aynı zamanda kıraatler ve onlarla alakalı bilgilerde de mütehassıstı. Lügat ilminde en garip ve duyulmamış şeyleri bilirdi. Sarf ve nahivde zamanında bir benzeri yoktu. Nahiv ve lügat ilimlerinde şahit olarak getirmiş olduğu şiirler için en büyük âlimler bile, onları nereden bulup getiriyor diye hayrette kalırlardı. En zor şiirleri çözmek ve manasını anlamak ona pek kolay gelirdi.
Bir müddet Şam'da kalan İbn-i Malik burada kitap yazmakla ve talebe yetiştirmekle meşgul oldu, müderrislik yaptı. Çok talebe yetiştirdi. Meşhur ve kıymetli eserler yazdı. İbn-i Malik'in ilminin artmasında şahsî çalışmalarının büyük payı vardır. Âlimlere karşı saygısı çoktu. Halep'te imam iken namazlardan sonra Kadılkudat Şemseddin bin Hallikan'a hürmetinden dolayı onu evine kadar uğurlardı.
İbn-i Malik'ten önce nahvî bir kaide için ekseriyetle Kur'an-ı Kerim'den şahit getirilirdi. İbn-i Malik ise Kur'an-ı Kerim'de bulamazsa, hadis-i şeriflerden, onlarda da bulamazsa, Arapların şiirlerinden şahit getirirdi. Bu durum Arap gramerinde yeni bir çığır açmıştır. İbn-i Malik çok ibadet eder, dinin emir ve yasaklarına uymakta çok gayret gösterirdi. Heybetli ve vakar sahibiydi. İnce kalbli idi. Konuşurken ifadesi gayet güzel ve düzgündü. Çok kolay bir şekilde, zorlanmadan şiir yazardı. Sa'deddin bin Arabî, onu ve yazdığı Teshilü'l-fevaid adlı eserini bir şiirle methetmiştir.
Eserleri:
1- El-Elfiyye: Eserin tam adı El-Hulasatü'lElfiyye'dir. Kafiyetü'ş-Şafiiyye kitabının özetidir. İlk olarak Londra'da 1833'te, son olarak da 1988'de Beyrut'ta basılmıştır.
2- Teshilü'l-Feraid ve tekmilü'l-mekasıd: Kendi yazdığı El-Fevaid ve El-Mekasıd adlı eserlerinin genişletilmiş şeklidir. Üzerine otuz kadar şerh yazılmıştır. Eser 1980'de Mekke'de basılmıştır.
3- Şerhu't-Teshil: Bir önceki eserin şerhidir. 1990'da Kahire'de basılmıştır.
4- El-Kafiyetü'ş-Şafiiyye: İbn-i Hacib'in aynı adlı eserinden esinlenerek beyitlerle yazılmıştır. 1914'te Kahire'de basılmıştır.
5- Lamiyyetü'l-Ef'al veya El-Miftah fî ebniyeti'l-ef'al: 114 beyitlik bir sarf kitabıdır. Beyrut'ta 1988'de basılmıştır.
6- Şerhu'l-Kafiyeti'ş-Şafiiye: Mekke'de 1982'de basılmıştır.
7- Umdetü'l-Hafız ve Uddetü'l-lafız: Nahivle ilgilidir. Kendisi bu esere şerh ve tetimme yazmıştır. Bağdat'ta 1977'de basılmıştır.
8- Şevahidü't-tavzih ve't-tashih li müşkilati'l-Camii's-sahih: Son olarak 1985'te Bağdat'ta basılmıştır.
9- El-Fevaidü'l-mahviyye fi'l-mekasıdi'n-nahviyye: Nahivle ilgili olup Hicrî 1406'da Mekke'de basılmıştır.
10- Mes'eletü tezkiri karib: San'a'da 1989'da basılmıştır.
11- İ'cazü't-ta'rif fî ilmi't-tasrif: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli Kısmı, No: 3073'te vardır.
12- Tasrifü İbn-i Malik: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi, Şehit Ali Paşa Kısmı, No: 2334/3'te vardır.
13- Tenbihatü İbn-i Malik: Bir nüshası Ezher Kütüphanesi'ndedir.
14- Şerhu tahriri'l-hasasa fî teysiri'l-hulasa: Elfiye'nin üzerine yazılan bir eserdir.
15- El-Minhacü'l-celi fî şerhi Kanuni'l-Cezulî: Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli Kısmı, No: 3450'de vardır.
16- Zikru meani ebniyeti'l-esmai'l-mevcude fi'l-Mufassal: Eser, isimlerin manaları ile ilgilidir. 1989'da Kuveyt'te basılmıştır.
17- Tuhfetü'l-mevdud fi'l-maksur: 164 beyitlik manzum bir eserdir. Son olarak 1987'de Beyrut'ta basılmıştır.
18- Şerhu'n-Nazmi'l-evcez fima yühmez ve ma la yühmez: 1984'te Riyad'da basılmıştır.
19- Risale fima verede mine'l-ef'al bi'l-vav ve'l-ya: Hicrî 1310'da Kahire'de basılmıştır.
20- Vifaku'l-mefhum fi'htilafi'l-mekul ve'l-mersum: 1989'da Medine'de basılmıştır.
21- El-İ'lam bi müsellesi'l-kelam: Manzum bir eserdir. Hareke değişmesi ile vuku bulan mana değişikliklerine dairdir. Son olarak 1984'te Cidde'de basılmıştır.
22- İkmalü'l-İ'lam bi teslisi'lkelam: Bir önceki eserin nesir halidir. Son olarak Mekke'de 1991'de basılmıştır.
23- Elfazü'l-muhtelife fi'l-meani'l-mü'telife: Mekke'de 1991'de basılmıştır.
24- El-İ'tidad fi'l-fark beyne'z-za ve'd-dad: Dad harfinin okunuşuna dairdir. Necef'te 1972'de basılmıştır.
25- El-İ'timad fî nezairi'z-za ve'd-dad: Otuzüç benzer kelimenin manalarını inceler. 1984'te Beyrut'ta basılmıştır.
26- Faitü nezairi'z-za ve'd-dad: Bir önceki eserin zeylidir. 1984'te Beyrut'ta basılmıştır.
27- Vifaku'l-isti'mal fi'l-İ'cam ve'l-ihmal, 28- Kaside fi'l-mehmuz ve gayriha: Son iki eser Süleymaniye Kütüphanesi, Şehit Ali Paşa Kısmı, No: 2677'de vardır.
İbn-i Malik'in diğer eserleri şunlardır: El-Kasidetü'd-daliyyetü'l-Malikiyye fi'l-Kıraat, El-Kasidetü'l-lamiyye fi'l-kıraat, El-Mukaddimetü'lEsediyye, En-Nüketü'n-nahviyye, El-Muvassal fî nazmi'l-Mufassal, Sebkü'l-manzum, Devabitu Zaati'l-Kur'an-ı Kerim, El-Fark beyne'z-za ve'd-dad, Risale fi'l-iştikak, vb.
İmam-ı Süyutî, Bugyetü'l-vuat adlı eserinde şöyle der: “Mecmuaların birisinde, talebelerinin derlediği bazı yazılarını gördüm. Bunları Tabakatü'l-kübra ve Tezkire adlı eserlerimde İbn-i Malik'in hayatını anlatırken naklettim.”
İbn-i Malik'in, Teshil'den kısalttığı Fevaid ismindeki eseri için Sa'deddin Muhammed bin Arabî, şu manadaki şiiri söylemiştir:
“Allahü teala, büyük âlim Cemaleddin'i üstün kıldı. İlmi yaymaya onu layık eyledi. Yazdığı Fevaid adlı eseri, üzerinde düşünen akıl sahibi kimseler için çok faydaları ihtiva etmektedir. Bu eseri, nahiv ilmine dair her meseleyi kendisinde toplamıştır. Bu eserin benzerine az rastlanır.”
