Fıkıh ve tarih âlimi. İsmi Ahmed bin Ebü'd-Dıyaf bin Ömer bin Ahmed bin Nasr olup künyesi Ebü'l-Abbas'tır. Avnoğulları kabilesindendir. 1217 (m. 1803) senesinde Tunus'ta doğdu. 1291 (m. 1874)'te orada vefat etti. Vezir Yusuf Sahibü't-tâba Camii haziresinde babasının yanına defnedildi.
İbn-i Ebü'd-Dıyaf, ilk tahsilini Babü'l-Fercanî yakınlarında İbn-i Meluke dergâhında, Muhammed bin Salih'in yanında yaptı. İlk tahsilini kısa sürede bitirdikten sonra Zeytune Medresesi'ne girdi. Bu arada Sahibü't-tâba Camii'nde de derslere devam etti. İbrahim Reyyahî, Muhammed bin Hoca, İsmail Temimî, Muhammed bin Meluke, Abdurrahman Kâmil ve başka âlimlerden ilim öğrendi.
İbn-i Ebü'd-Dıyaf'ın talebeliğinden beri edebî ilimlere hususî bir merakı vardı. Boş vakitlerinde talebe arkadaşları ile edebiyatla alâkalı eserleri mütalaa ve müzakere etmek için toplanırlardı. Tahsilini tamamladıktan sonra adalet işleri ile vazifelendirildi. Sonra babasının ısrarı üzerine Tunus emiri Hüseyin Bey zamanında kâtip oldu. Vazifesine, Vezir Sahibü't-tâba Şakir'in kâtibi olarak başladı. Bu vazifede iken mühim bir devlet meselesi için İstanbul'a gönderildi. Bir müddet sonra Müşir-i evvel Ahmed Paşa zamanında yine İstanbul'a gönderildi. Bu sırada hocası Reyyahî ona Şeyhülislam Arif Hikmet Efendi'ye verilmek üzere bir mektup verdi. İstanbul'a varınca Arif Hikmet Efendi'yi ziyaret edip teveccühlerine kavuştu.
1262 (m. 1846) senesinde Müşir-i evvel Ahmed Paşa ile beraber Fransa'ya gitti. Yazdığı tarih kitabında, bu yolculuğu ve bu sırada gördüğü yerleri ince ve edebî bir ifade ile anlattı. Ahmed Paşa, Ahmed Bây ünvanıyla Tunus emiri olunca İbn-i Ebü'd-Dıyaf'ı hususî sır kâtibi yaptı. 1277 (m. 1860) senesinde de Tunus emirinin danışma meclisine a'za oldu. Daha sonra Emir Muhammed Sadık Bey tarafından vezirlik verildi. Yaşı ilerleyince bu vazifeden istifa etti. 1288 (m. 1871)'de istifası kabul edildi. Ömrünün sonuna kadar sır kâtipliği devam etti. Onun vefatıyla sır kâtipliği kaldırıldı.
Eserleri: İbn-i Ebü'd-Dıyaf'ın yazmış olduğu eserlerden bazıları şunlardır:
1- İthafü ehli'z-zeman bi ahbari müluk-i Tunus ve ahdi'l-eman: Önemli bir tarih kitabıdır. İslamiyetin başlangıcından zamanına kadar olan Tunus tarihini ihtiva eder. Bu kitap, 1963 ve 1966 tarihleri arasında, Tunus Kültür Bakanlığı tarafından sekiz cilt olarak bastırılmıştır. İbn-i Ebü'd-Dıyaf bu eseri ile meşhur oldu. 2- Risaletün fi'l-mer'eti: 1968'de Tunus'ta basılmıştır. 3- El-Makametü'l-beşeriyyeti fi'l-envari'l-beşeriyyeti: Mektebetü'l-vataniyye No: 4346'da kayıtlıdır.
İbn-i Ebü'd-Dıyaf hazretlerinin Tunus'taki evinin ana kapısı. İbn-i Ebü'd-Dıyaf hazretlerinin İthafü ehli'z-zeman bi ahbari müluk-i Tunus ve ahdi'l-eman adlı eserinin kapak sayfası.
