Endülüs'te yetişen fıkıh ve hadis âlimlerinden. İsmi, Muhammed bin Futays bin Vasıl el-Gafıkî el-Birî'dir. Künyesi, Ebu Abdullah'tır. 229 (m. 844) senesinde Endülüs'te doğdu. İlim öğrenmek için çeşitli yerleri dolaştı. Birçok âlimden ders aldı. 319 (m. 931) senesinde 90 yaşında iken vefat etti.
Hadis ilminde yüksek bir yeri olan Muhammed bin Futays'e “Muhaddisü'l-Endülüs” deniliyordu. Hadis-i şerif hafızı idi. Yani yüz binden çok hadis-i şerif ezberlemişti. Hadis-i şeriflerin ravileri hakkında geniş bilgisi vardı. O, Muhammed bin Ahmed, Eban bin İsa, Abdullah bin Halid, Ebu Zeyd Abdurrahman bin İbrahim ve daha pek çok âlimden hadis-i şerif rivayet etti. İlim elde etmek için çok yer dolaştı. Buralarda karşılaştığı âlimlerden çok ilim aldı. Afrika'da Yahya bin Yahya bin Avnillah'tan, Kufe'de ve Mısır'da Muhammed bin Abdülhakem'den, Müzenî'den, Muhammed bin Asbağ'dan ve daha başkalarından; Mekke'de Ali bin Abdülaziz'den, İbn-i Saig'den ve yüze yakın âlimden ilim aldı. Onlarla sohbet ederek yetişti. Birçok hadis-i şerif ezberleyip rivayet etti.
“İbn-i Faris'in El-Mücmel fi'l-lüga” adlı eserinin unvan sayfası (sağda). Eser, Bayezit Devlet Kütüphanesi 6827 numarada kayıtlıdır. “İbn-i Faris'in Mucemu Mekayisi'l-lüga” adlı eserinin kapak sayfası (ortada) ve “Kitabü'l-firak” adlı eserinin kapak sayfası (solda).
“İbn-i Futays'ın Ed-Dav'u'l-müniri'l muktebes fî şerhi fıkhi Malik ibni Enes” adlı yazma eserinin ilk sayfası. Eser, Kahire'de Ezher Kütüphanesi'nde bulunmaktadır.
Faradî diyor ki: “O, yüksek bir şahsiyete sahip bir zat olup, öğrendiklerini zaptetmekte ve rivayetlerinin sağlamlığında, doğruluğunda eşsizdi. Sika (güvenilir) bir ravi idi.” Fıkıh ilminde de, önde gelen âlimlerdendi. Bu ilme ait birçok bilgileri toplayıp kitaplar yazdı. Hadis ve fıkıh ilimlerinde, zamanın âlimleri arasında üstün bir yeri vardı. Her dinî meselede, kendisinden sonra gelen âlimlerden daha çok ilim sahibiydi. Çok rivayetleri vardır.
İbn-i Futays'ın, “Ed-Dav'u'l-müniri'l muktebes”, “Kitabü'd-Dua” ve “Kitabu'r-rev' ve'l-Ahval” adlı eserleri bilinmektedir.
