Hadis, kıraat ve tefsir âlimi. Künyesi, Ebü'l-Hüseyin olup, ismi Muhammed bin Muhammed bin Ya'kub bin İsmail bin Haccac'dır. Nişabur'da yerleşip, oranın âlimlerinden olduğu için Nişaburî denildi. Dedelerinden Haccac'a nisbetle İbn-i Haccac diye tanındı. 368 (m. 979) yılında vefat etti.
Mısır, Şam, Irak ve Horasan'da birçok âlimden ilim öğrenen Ebü'l-Hüseyin Haccac, kıraat ilmini Bağdat'ta meşhur kıraat âlimi İbn-i Mücahid'den aldı. Ömer bin Ebu Gilan, Muhammed bin Abdullah Saffar, Ebu Abdullah Tusî, Abdullah bin İshak Medainî, Muhammed bin Cerir Taberî, Ebü'l-Abbas Serrac, İbn-i Huzeyme, Ahmed bin Muhammed Masercisî, Ali bin Abbas ve daha birçok ilim erbabı âlimin derslerinde bulunup hadis-i şerif dinledi. Yüz bin hadis-i şerifi ravileriyle birlikte ezberleyerek hafız oldu. Hadis rivayet eden âlimler ve kitap yazanlar hakkında tam bir ihtisasa sahip oldu. Nişabur'da yirmi sene bu hususta ders okuttu.
Kur'an ilimlerinde engin bilgi sahibiydi. Kıraat ilminde kıraatine herkes itibar ederdi. Onun kıraatinin doğruluğunda, âlimlerin kanaati vardı. Meseleleri çok güzel kavrar, fasih bir dille izah ederdi. Bu yüzden yirmi yıl bıkıp usanmadan, gece ve gündüz onun derslerine devam eden âlimler oldu. İlminden istifade edip, güzel sözlerini duydular. Yaşı seksenin üzerine çıkınca, hadis rivayet edemez oldu. Gece ve gündüz, talebelerinden biri ona refakat ederdi. İbn-i Haccac'ın derslerine birçok kimse devam etti. Bunlardan Hafız Ebu Ali, Ebu Bekr bin Mukrî, İbn-i Mende, Hakim Nişaburî, Ebu Bekr Berkanî ve daha pek çok âlim kendisinden ilim öğrenip, hadis-i şerif rivayet etti.
Eserleri: Sahip olduğu ilimleri talebelerine ve eserlerine aktaran İbn-i Haccac Nişaburî'nin "Nasihü'l-Kur'an ve Mensuhuhü" ve "Kitabü'l-ilel" adlı kitapları bilinen eserleri arasındadır. Seksen cüzden fazla olan "Kitabü'l-ilel"'de hadis âlimleri ve kitap yazanlar hakkında bilgi vermektedir.
İbn-i Haccac'ın rivayet ettiği bir hadis-i şerifte Peygamber Efendimiz; "Seni şüpheye düşüren şeyi bırak, şüpheye düşürmeyen şeye yönel." buyurdu.
