Büyük hadis âlimlerinden ve hafız. Kıymetli kitapları ile meşhur olmuştur. İsmi Humeyd bin Mahled bin Kuteybe bin Abdullah, künyesi Ebu Ahmed el-Ezdî olup, lakabı Zenceveyh'tir (Zencuye'dir). Babasının lakabı ile de anılır. Humeyd Zenceveyh veya İbn-i Zenceveyh diye zikredilir. Horasan'ın Nesa kasabasında 180 (m. 796)'da doğmuştur. 251 (m. 865)'te Mısır'dan döndükten sonra Nesa'da vefat etti. Mısır'da 246 veya 247'de vefat ettiği rivayetleri de vardır.
Hadis-i şerif öğrenmek için Horasan'dan çıkıp; Irak, Hicaz (Arabistan), Şam (Suriye) ve Mısır'a gitti. Çok hadis öğrendi. Hadis ilminde kesirü'l-hadis denilen ve çok hadis-i şerif rivayet eden âlimlere verilen isim ile anıldı. Humeyd Zenceveyh; Nadr bin Sümeyl el-Mazinî, Ca'fer bin Avn el-Amri, Ubeydullah bin Musa el-Absî, Yezid bin Harun el-Vasıtî, Vehb bin Cerir, Osman bin Amr, Ali bin Hüseyin bin Vakıd el-Mervezî, İsmail bin Ebu Üveys, Muhammed bin Yusuf el-Feryabî, Yahya bin Humeyd, Sa'id bin Ebu Meryem, Ali bin el-Medinî, Ebu Nuaym ve pek çok âlimden hadis-i şerif öğrenmiştir.
Ebu Davud, Nesaî, Ebu Zür'a ed-Dımaşkî, Ebu Hatim, Abdullah bin Ahmed, Hasan el-Ma'merî, Hasan bin Süfyan, İbn-i Ebüddünya, es-Sirac, İbn-i Sa'id, Hüseyin bin İsmail el-Mehamilî ve pek çok âlim de İbn-i Zenceveyh'ten hadis-i şerif rivayet etmişlerdir.
Nesaî, onun sika (sağlam, güvenilir) olduğunu söylemiştir. Ahmed bin Seyyar; “Humeyd fıkıh ilmini iyi bilirdi. Birçok âlimden hadis yazdı ve hadis, öğrenmek için çok yerler dolaştı. İlmin başı olan zatlardan birisiydi.” buyurmuştur. İbn-i Hibban ise; “İbn-i Zenceveyh, Nesa'da (Horasan) hadis ilmine en çok hizmet eden zattır.” demiş, “Sikat” kitabında sika âlimler arasında zikretmiş, âlim ve fakih bir zat olduğunu beyan etmiştir. Ömrü hadis aramakla geçen İbn-i Zenceveyh'in hıfzı pek kuvvetli idi. Öğrendiği bir şeyi ve görüştüğü bir kimseyi bir daha unutmazdı.
Dinde hüccet olan imamlardan birisiydi. Ebu Ubeyd; “Horasan'dan bizim yanımıza gelen gençler içerisinde İbn-i Zenceveyh ve Ahmed bin Sibeveyh'in bir benzeri yoktur.” buyurmuştur. Buharî ve Müslim sahihlerinden başka kitaplarında, İbn-i Zenceveyh'in rivayetlerini almışlardır. Hakim ise; “Zenceveyh muhaddis ve kesirü'l-hadis idi. Amr el-Müstemlî'nin hattı ile rivayet ettiği hadisleri 227 (m. 841)'de okudum.” buyurmuş, İbn-i Ebu Hatim ise; “O iyi, salih bir zat olup, hadis rivayet etme şartlarını taşıdığı için, babam onun hadislerini yazdı.” demiştir.
Eserleri
İslam, maliye ve arazi hukukunu anlattığı Kitabü'l-emvâl, Adâbü'n-nebeviyye ve hadis kitabı olan Et-Tergib ve't-terhib kitapları vardır. Kitabü'l-emvâl kitabının yazma bir nüshası, Burdur Kütüphanesi 183 numarada mevcuttur. Bu eserinde hocası Ebu Ubeyd Kasım bin Sellam'ın eseri Kitâbü'l-Emval'i esas olarak almış, onun rivayetlerini tahriç etmiş, eksik gördüğü konuları tamamlamıştır. Hocasından ayrıldığı hususları da ayrıca belirtmiştir. Eser 1986'da üç cilt halinde Riyad'da neşredilmiştir.
İbn-i Zenceveyh'e göre, sulh yoluyla alınan, sahiplerine bırakılan arazilerin sahipleri gayrimüslim iseler, haraç denilen vergi alınır. Bu toprakların sahipleri Müslüman olunca, uşur denilen zekat alınır. Bir yerde kendiliğinden biten otlardan (Hüda-i nabit) herkes eşit şekilde istifade eder.
İbn-i Zenceveyh, Ahmed bin Velid'den, oda Süleyman bin Bilal'den, oda Yahya bin Sa'id'den, oda Süheyl bin Ebu Salih'ten oda babasından, oda Ebu Hüreyre'den rivayet etti: Peygamberimiz Hazreti Ebu Bekr, Hazreti Ömer, Hazreti Osman'la beraber Hira Dağı üzerinde bulunurlarken, Hira Dağı sallanmaya başladı. Bunun üzerine Peygamberimiz; “Dur (sallanma) ey Hira! Senin üzerinde nebi, sıddîk ve şehit var.” buyurdu.
İbn-i Zenceveyh Sa'id bin Ebu Meryem, Muhammed bin Ca'fer'den rivayet etti. Muhammed bin Ca'fer şöyle dedi: “Peygamberimize Kadir gecesinden soruldu. Ben de dinliyordum. “O Ramazan gecelerinin içindedir.” diye buyurdu.”
