Hadis, tarih ve edebiyat âlimi. Künyesi, Ebü'l-Velid olup; ismi, Yusuf bin Abdülaziz bin Yusuf bin Ömer bin Fire'dir. 481 (m. 1088) yılında Endülüs'te Belensiye (Valencia) köylerinden Ünde'de (Onda) doğdu. Lahmî, Ündî, Endelüsî nisbeleriyle anıldı. Daniye'de kadı iken, 546 (m. 1151) yılında vefat etti. Mürsiye'ye götürülerek orada defnedildi.
Endülüs'te yetişen büyük hadis âlimlerinin sonuncularından olan İbnü'd-Debbağ, temel din ilimlerini ve yardımcı ilimleri öğrendikten sonra Mürsiye'de; Ebu Ali Sadefî'den hadis-i şerif ilmini öğrendi. Ondan; Sahihayn, Sünen-i Dare Kutnî, Muvatta, Sünen-i Ebu Davud, İlel-i Dare Kutnî, Müsned-i Ya'kub Sedvisî, Müsned-i Bezzar, Cami-i Tirmizî, Garibeyn-i Hirevî, Süneni Bacî, Mu'cem-i İbn-i Kahi gibi hadis-i şerif kitaplarını okudu. Ebu İsa bin Abdullah Leysî, İbn-i Attab, Yunus bin Mugis, Ebu Abdullah Ahmed bin Muhammed Havlanî, Halef bin İbrahim Nehhas, Abdülkadir bin Muhammed Sadefî ve daha birçok âlimden çeşitli kitapları okuyup ilim tahsil etti. Çok çalışıp, yüzbin hadis-i şerifi ravileriyle beraber ezberledi. Herkesin güvenip itimat ettiği bir âlim oldu. Nahiv ve lügat ilimlerinde mahir, şiir ve edebiyatta âlim oldu. Tarihî bilgilerde de derin ilmi vardı. İstifade ettiği her âlimin hayatı ve yaşayışı hakkında malumat sahibiydi. Onların hayatlarını anlatan kitaplar yazdı. Daniye şehrine kadı tayin edildi. Ömrü boyunca ilim öğrenmek, öğretmek ve Allahü tealaya ibadet etmekle meşgul oldu.
Yaptığı işi Allahü tealanın rızası için yapar, söylediği sözü Allahü tealanın rızası için söylerdi. Bütün hâl ve hareketlerinde Allahü tealanın emir ve yasaklarına uyar, her işinde Resulullah'ın sünnetine tâbi olurdu, Çok cömert olup, insanların isteğini reddetmezdi. Müslümanların işlerini kolaylaştırmak için uğraşır, kendisine bir Müslümanın işinin düşmesini fırsat bilip ona yardım eder, Allahü tealanın rızasını kazanmak için çalışırdı. Haram ve şüpheli şeyleri, çok iyi bilir ve onlardan çok sakınır, mubahların birçoğunu da terk ederdi.
Pek çok talebesi vardı. Talebeleri arasından üstün ilim sahibi kimseler yetişti. Bunlar arasında, Kitabü's-sıla yazarı İbn-i Beşküval, Vezir Ebu Abdülmelik Mervan bin Abdülaziz Tecibî Belensî, Ahmed bin Ebü'l-Mutarrif Belensî, Ahmed bin Seleme Levrakî, Muhammed bin Ebü'l-Hasan bin Huzeyl ve daha birçok âlim vardı.
Eserleri: Hadis-i şerifler ve ravileri üzerine birçok kitap yazmış olan İbnü'd-Debbağ'ın eserlerinden biri, Muhammed bin Müslim Zührî'den başlayıp, Ebu Tahir Silefî'ye kadar muhaddis ve fakihleri tabakalar hâlinde anlattığı Tabakatü'l-muhaddisîn ve'l-fukaha adlı kitabıdır. Hocası Kadı Sadefî'nin hocalarının hayatlarını da Mu'cem şüyuhü'l-Kadî es-Sadfî adlı eserinde kaydetmiştir. Kitab fî müştebehi'l-esma ve müştebehü'n-nisbe de diğer eserleri arasındadır.
