İslam âlimlerinin büyüklerinden. İsmi, Sa'id bin Mübarek bin Ali bin Abdullah bin Sa'id bin Muhammed el-Ensarî el-Bağdadî olup; künyesi, Ebu Muhammed'dir. İbnü'd-Dehhan diye tanınmıştır. Lakabı Taceddin ve Nasihüddin'dir. O zamandaki bazı insanlar, bu zat için Zinetü'd-dehr (zamanının süsü) demişlerdir. Bilhassa tefsir, hadis, fıkıh ve diğer naklî ilimlerde ve ayrıca, lügat ve nahiv gibi edebî ilimlerde, zamanındaki âlimlerin en meşhurlarından idi. 494 (m. 1101) senesi Recep ayının 16'sına rastlayan Cuma gecesi, Bağdat'ta Nehritabık diye bilinen yerde doğdu. 569 (m. 1174) senesinde Ramazan bayramı gecesi Musul'da vefat etti. Doğumu ve yetişmesi Bağdat'ta olmuştur.
İbnü'd-Dehhan hazretleri, Ebü'l-Kasım Hibetullah bin Muhammed bin Husayn, Ebu Galib Ahmed bin Benna ve başka zatlardan ilim öğrendi. Hadis-i şerif dinledi. Rummanî gibi meşhur âlimlerden de, lügat, nahiv ve diğer edebî ilimleri öğrendi. Kendisinden ise; Hatib-i Tebrizî gibi meşhur büyük zatlar ilim öğrenip rivayetlerde bulunmuşlardır.
İbnü'd Dehhan'ın Kitabü'l-füsul fi'l-Arabiyye adlı eserinin kapak sayfası.
İbnü'd-Dehhan Sa'id bin Mübarek, bir ara Bağdat'tan Musul'a gitti. Vezir Cemaleddin İsfehanî kendisini çok güzel karşıladı ve iyilik ve ikramlarda bulundu. Onun himayesi altında bir müddet orada ikamet etti ve insanlara ders okutmakla meşgul oldu. İbnü'd-Dehhan'ın, Bağdat'ta bulunduğu zamanda pek çok kitabı vardı. Musul'a giderken bunları götürmemişti. Fakat bir müddet sonra bunların yanında bulunması ve onlardan istifadesinin gerekli olduğu kanaatine vardı. Kitaplarını getirmek için Musul'dan birini, Bağdat'a gönderdi. Bu kimse İbnü'd-Dehhan'ın evine gittiğinde, kitapları harap olmuş gördü. Evin arkasındaki dabakhaneden sızan sular ve bunların kokusu, kitapları perişan etmişti. Kitapları bu şekilde Musul'a götürdü. İbnü'd-Dehhan bu hale çok üzüldü. Kendisine, bu kitapları ladin reçinesinin buhuru ile tütsülemesi hâlinde kokunun gidebileceğini bildirdiler. Böyle yapmaya başladı. 30 rıtldan (takriben 13 kg'dan) fazla buhur ile kitapları tütsüledi. Bu esnada gözlerine gelen duman sebebiyle gözleri âmâ oldu. Bundan sonra bu işi yapmak için halk kendisine yardımcı oldu.
İbnü'd-Dehhan'ın ilmi yanında, şairliği de çok kuvvetliydi. Güzel şiirleri vardır. İmadüddin el-Kâtib, El-Haride isimli eserinde bu zatı zikretmekte ve çok övmektedir.
Eserleri: İbnü'd-Dehhan birçok eser tasnif etmiştir. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- El-Ezdad fi'l-luga: Arap dilindeki zıt anlamlı kelimelere dair bu risale 1963'te Bağdat'ta neşredilmiştir.
2- Kitabü'l-Fusul fi'l-Arabiyye: Eser Amman'da 1981'de ve Beyrut'ta 1988'de neşredilmiştir.
3- El-Fusul fi'l-kavafi: Arap şiirinde kafiyeyle ilgilidir. Riyad'da 1996'da yayınlanmıştır.
4- El-Gurre fi şerhi'l-Lüm'a: İbn-i Cinni'nin nahve dair el-Lüma'sının şerhi olan eserin bazı kütüphanelerde yazma nüshaları mevcuttur. Mesela Kılıç Ali Paşa Kütüphanesi No: 949'da vardır.
5- Şerhu ebniyeti Sibeveyhi: Sibeveyhi'nin el-Kitab'ında geçen morfolojik yapı ve kalıpların izahına dair olan eser Riyad'da 1987'de neşredilmiştir.
6- Kitabü Şerhi'd-Dürus fi'n-nahv. Kahire'de 1991'de basılmıştır.
7- Ed-Dürus fi ilmeyi'l-aruz ve'l-kavafi: Bir nüshası Bağdatlı Vehbi kısmı no 2031'de vardır.
8- Şerhu'l-izah: Ebu Ali el-Farisî'ye ait eserin şerhi olup eş Şamil adıyla da anılır.
9- El-Kaside fi avisi'l-i'rab: İbn-i Habbaz el Mevsıli'nin bu kasideye yazdığı el-Feride fû şerhi'I-Kasideti'lleti enşeeha Sa'id İbnü'l-Mübarek adlı şerhi Kahire'de 1990'da basılmıştır.
10- Babü'l-hica. İmla esaslarına dair olan eser İrbid'de 1986'da basılmıştır.
11- El-Muhtasar fi'l-kavafi,
12- Er-Risaletü's-Sa'diyye fi'l-meahizi'l-Kindiyye mine'l-mecani't-Taiyye.
İbnü'd-Dehhan'ın kaynaklarda adı geçen diğer eserleri de şunlardır: Ed-Dürus fi'n-nahv, Tefsirü'l-Kur'an, Tefsirü'l-Fatiha, Tefsirü'l İhlas, İzaletü'l-mira' fi'l-gayn ve'r-ra, Divanü resail, Zehrü'r-riyaz, Kitabü'r-Riyaza, Şerhu beytin li-Salih bin Ruzzik, el-Gunyetü li'd Dad ve'z-za, Kitab fi'l-küna, Kitabü'l-Kanun fi'l-luga, el-Ma'kud fi'l-maksur ve'l-memdud, en-Nüket ve'l-işarat ala elsineti'l-hayvanat, Takvimü'n-nazar.
