Yemen'de yetişen Şafiî mezhebi fıkıh, hadis ve tarih âlimlerinden. İsmi Abdurrahman bin Ali bin Muhammed bin Ali bin Yusuf'tur. İbnü'd-Deyba' adıyla meşhur olmuştur. 866 (m. 1461) senesi Muharrem ayının dördünde, Perşembe günü Zebid şehrinde doğdu. 944 (m. 1537) senesi Recep ayının onyedisinde orada vefat etti. Babü Siham'daki Şeyh İsmail Cebertî'nin türbesi yanına defnedildi.
Bugyetü'l-müstefid bi ahbari Zebid adlı kitabında diyor ki: “Doğduğum senenin sonlarında babam, Zebid şehrinden başka bir yere gitmiş. Bir daha dönmemiş. Ben, dedem allame arif-i billah Şerefeddin İsmail bin Muhammed'in yanında büyüdüm. Dedemin duası bereketiyle, çok büyük ihsanlara ve iyiliklere kavuştum. Dedem veli bir kimseydi.”
İbnü'd-Deyba'ın yazdığı El-Fadlü'l-mezid alâ Bugyeti'l müstefid adlı eserin kapak sayfası (sağda) ve Temyizü't tayyib mine'l-habis adlı eserinin iç kapak sayfası (solda). İbnü'd Deyba'nın yazdığı Teysirü'l vusul ila Camii'l usul adlı eserinin kapak sayfası. Eser Kütüb-i sitte'deki tekrarlar çıkarılarak hazırlanmış olan İbnü'l-Esir'in Camiu'l-usul kitabının özetidir.
Önce Kur'an-ı Kerim'in tamamını ezberledi. Kur'an-ı Kerim'in okunuşu ile ilgili kıraat ilimlerini dayısından öğrendi. Önce bazı kıraatlere göre daha sonra da “Kıraat-i seb'a”nın tamamına göre Kur'an-ı Kerim'i okudu. Şatıbiyye kitabını, Barizî'nin Zübde adlı eserini ve Behçe kitabının da bir kısmını ezberledi. Dayısı Ebü'n-Neca ve İbrahim bin Ca'man'dan; fıkıh feraiz, hesap, cebir, geometri, matematik, Arabî ilimleri tahsil etti. Hadis, tefsir ilimlerini Zeyneddin Ahmed Şeyhî'den öğrendi. Bunlardan başka, o asırdaki Yemen âlimlerinden de ilim tahsil etti.
İlki 883 (m. 1478) senesinde olmak üzere, defalarca hacca gitti. Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere âlimlerinden ve özellikle Hafız Şemseddin Sehavî'den hadis-i şerif öğrendi. Hadis ilminde çok yüksek derecelere erişti ve adı her tarafta duyuldu. İbnü'd-Deyba'dan da pek çok âlim ilim öğrendiler. Allame İbn-i Ziyad, Seyyid Hafız Tahir bin Hüseyin Ehdel, Şeyh Ahmed bin Ali Mezcacî gibi büyük âlimler bunlardandır. Zamanındaki pek çok âlime icazet verdi. Hadis ilminde güvenilir olup hadis ilminin inceliklerini, hadis âlimlerini, onlardan gelen haberleri çok iyi bilirdi. İslamiyete çok bağlı ve haramlardan, şüpheli şeylerden pek çok kaçınırdı. Salih ve mütevazi bir zattı. Onun zamanında hadis-i şerif öğrenmek için herkes ona gelirdi. Çeşitli memleketlerden ve uzak beldelerden sayısız talebesi vardı. Zamanının Yemen Sultanı Âmir bin Abdülvehhab ona çok hürmet ederdi. Medresesinin idaresini de İbnü'd-Deyba'ya vermişti.
Eserleri: Yemen diyarında çok meşhur olup çok kıymetli kitaplar yazdı. Bunlardan bazıları şunlardır:
1- Teysirü'l-vusul ila Camii'l-usul: İbnü'l Esir'in Camiu'l-usul adlı eserinin özetidir. 1934'te Kahire'de basılmıştır.
2- Bugyetü'l-müstefid fî ahbari Medineti Zebid: Zebid tarihi olan eser çok önemlidir. 906 (m. 1500)'de tamamlanmıştır. Bu eseri Yemen'e hakim olan Benî Tahir'in durumunu anlatmak için yazmıştır. Yemen sultanı Melik Zafir eseri beğenerek onu ödüllendirmiş ve unuttuğu noktaları hatırlatarak eksiklerini tamamlatmıştır. Eser 1979'da Beyrut'ta basılmıştır. Eserin yazma bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Tekelioğlu Kısmı No: 911/4'te vardır.
3- El-Fadlü'l-mezid alâ Bugyeti'l-müstefid: Bir önceki eserin zeyli olup Memluklerin Yemen'e girişine kadar olan hadiseleri anlatır. 1983'te Beyrut'ta basılmıştır.
4- El-Ikdü'l-bahir fî tarihi devleti Benî Tahir: Buğye kitabının özetidir. Bir nüshası Ragıp Paşa Kütüphanesi No: 944/21'de kayıtlıdır.
5- Ahsenü's süluk fî nazmi men vülliye Medinete Zebid mine'l-müluk: Zebid vali ve meliklerini anlatan manzum bir eserdir. 1980'de Tunus'ta basılmıştır.
6- Kurretü'l-uyun fî ahbari'l-Yemeni'l-Meymun: Yemen tarihidir. 1977'de Kahire'de basılmıştır.
7- Hadaiku'l-envar ve metaliu'l-esrar fî sireti'n-nebiyyi'l-muhtar: 1993'te Mekke'de basılmış bir siyer kitabıdır.
8- Mükeffiratü'z-zünub ve mucibatü'l-cenne: 1975'te Kahire'de basılan ahlâkî bir eserdir.
9- El-Mevlidü'ş-şerif ve kasaid: 1895'te Mekke'de basılmıştır.
10- Tuhfetü'z-zeman fî fedaili ehli'l-Yemen: 1992'de Beyrut'ta basılmıştır.
İbnü'd Deyba'nın yazdığı Hadaiku'l-envar ve metaliu'l esrar fî sireti'n nebiyyi'l-muhtar adlı eserinin kapak sayfası.
11- Nesrü'l-leali's-seniyye: 1992'de Şam'da basılmıştır.
12- Neşrü'l-mehasini'l-Yemeniyye fî hasaisi'l-Yemen ve nesebi'l-Kahtaniyye: 1992'de Şam'da basılmıştır.
13- Gayetü'l-matlub ve azamü'l-minne fima yagfirullahü bihi mine'z-zünub ve yucibü'l-cenne,
14- Keşfü'l kürbe fî şerhi Duai'l-iman Ebi Harbe,
15- Temyizü't-tayyib mine'l-habis: Usul-i hadis ile alâkalıdır. 1985'te Beyrut'ta basılmıştır.
16- Muhtasaru Tabakati'l-Meliki'l-Eşref,
17- Kitabü'l-Mi'rac
