Şafiî mezhebi fıkıh, hadis, kıraat ve lügat âlimi. İsmi Muhammed bin Sa'id bin Yahya bin Ali bin Haccac Dübeysî olup künyesi Ebu Abdullah'tır. İbnü'd-Dübeysî diye bilinir. Dübeysî denmesi, dedelerinin aslen Nehrevan'ın Debisa köyünden olmaları sebebiyledir. 557 (m. 1162) senesi Recep ayının yirmi altısında Vasıt şehrinde doğup, 637 (m. 1239) tarihinde Bağdat'ta vefat etti.
İlim için pek çok yolculuklar yapan İbnü'd-Dübeysî, Vasıt'ta; Ebu Talib Kettanî, Hibetullah bin Kassam ve daha birçok âlimden hadis-i şerif dinledi. Bağdat'a gidip burada zamanın büyük âlimlerinden olan Hibetullah bin Bukî'nin yanında âlim oldu. İbni Şatil, Kazzaz, Ebu A'lâ bin Ukayl, Abdülmün'im Ferarî ve daha başka âlimlerden hadis-i şerif dinledi. Kendisinden de; İbn-i Neccar, İbn-i Nutka, Zeki Berzalî, Hattab, İzzeddin Farusî, Taceddin Ebu Hasan Irakî ve başkaları hadis-i şerif rivayet etmiştir.
Usul, hılaf ve nahiv ilimlerini okudu. Bilhassa hadis ilmine önem verdi. Zehebî, onun bir müddet adalet işlerine baktığını, daha sonra, üzücü bazı hadiseler sebebiyle ayrıldığını, kendisini hadis-i şerif rivayet etmeye ve ders okutmaya verdiğini bildirmiştir.
İbn-i Neccar da onun hakkında şöyle dedi: “İbnü'd-Dübeysî, Bağdat'a yerleşti. Burada dersler verdi. Hadis ve edebî ilimleri çok iyi bilirdi. Onun yanında birkaç sene ders okuyup hadis-i şerif dinledim. Gördüklerim arasında, dinine çok bağlı ve en faziletli kimselerden biridir. Tarih, siyer ve muhtelif tarihi hadiseleri onun gibi bilen birini daha bu gözlerim görmedi.” demiştir.
Eserleri:
1- Zeylü Tarihi Medineti's-Selam Bağdat: İbnü'd-Dübeysî'nin yazdığı Zeylü Tarihi Medineti's-Selam Bağdad adlı eserin yazma nüshasının ünvan sayfası (sağda), a1 sayfası (ortada) ve b1 sayfası (solda). Eser Princeton University Kütüphanesi 623 numarada kayıtlıdır. Sem'anî'nin Tarih-i Bağdat zeylinin devamıdır. Eser, Bağdat'ta 1979'da yayınlanmıştır.
2- Tarihu Vasıt,
3- Mu'cemü'ş-Şüyuh,
4- Mu'cemü Şüyuhi İbn Teberzed,
5- Leyletü'n-Nısf min Şa'ban ve Fadliha.
İbnü'd-Dübeysî'nin yazdığı Leyletü'n-nısf min Şa'ban ve fadliha'nın kapak sayfası (sağda) ve Muhtasaru'l Muhtac min tarihi'l-hafız Ebi Abdullah adlı eserin kapak sayfası (solda).
