Malikî mezhebinin en meşhur âlimi. İsmi Abdurrahman bin Kasım Utekî'dir. İbnü'l-Kasım ismiyle meşhur olup; künyesi de Ebu Abdullah'tır. 128 (m. 746) senesinde Filistin'in Remle şehrinde doğmuştur. 131 veya 132 yılında doğduğu da rivayet edilir. 191 (m. 806)'de Kahire'de vefat etmiştir. Kabri Küçük Karafe Kabristanı'ndadır.
Fıkıh ilminde büyük bir âlim olan İbnü'l-Kasım, ilim öğrenmek için büyük gayretler gösterip, bütün malını bu uğurda harcamıştır. Yirmi sene İmam-ı Malik'in derslerine devam edip, ilmi ondan öğrenmiştir. Ayrıca Bekr bin Mudar, Nafi bin Ebu Nuaym, Yezid bin Abdülmelik, İbn-i Uyeyne gibi zamanının diğer meşhur âlimlerinden de ilim öğrenip, hadis-i şerif rivayet etmiştir.
İmam-ı Malik'ten fıkıh ilminin inceliklerini çok mükemmel bir şekilde öğrenen İbnü'l-Kasım'dan sonra Malikî Mezhebi'nde o söz sahibidir. Bu mezhebi Mısır'da ve Magrip'te o yaymıştır. İmam-ı Malik vefat edince, talebeleri İbnü'l-Kasım'ın derslerine devam ederek, ilim öğrenip yetişmişlerdir. Ondan ilim alıp, rivayette bulunanlar, kendi oğlu Musa, Esbag bin Ferec, Abdurrahman bin Dinar, Muhammed bin Seleme, Haris bin Miskin, Sehnun, İsa bin Dinar ve diğer âlimlerdir.
İmam-ı Malik'ten sonra, Malikî mezhebinde en çok ilmi olan ve güvenilen İbnü'l-Kasım, zamanının âlimleri tarafından ilmi, takvası ve yaptığı hizmetleriyle methedilmiştir. İbnü'l-Kasım, İmam-ı Malik'in Mısırlı öğrencilerinin en genci ve onun mezhebini en iyi bilenidir. İmam-ı Malik'in derslerden tuttuğu notlardan 304 cilt hacminde bir fıkıh koleksiyonu meydana getirdiği ve yine ondan dinlediklerinin 20 kitap olduğu rivayet edilmektedir.
İbnü'l-Kasım, Malikî mezhebinde, Irak'taki re'y mektebine en yakın olan âlimdir. Talebesi Esed bin Furat, Irak'ta İmam-ı Muhammed'den dinlediği bilgileri hocasına anlatmış, İbnü'l-Kasım da bu mevzulardaki İmam-ı Malik'in içtihatları ile kendi içtihadını Esed'e aktarmıştır. Esed de kendi izahatı ile birlikte bunları El-Esediyye adlı bir kitapta toplamıştır.
Daha sonra bu kitap Kayrevan kadısı Ebu Sa'id Sehnun et-Tenuhî tarafından yeni bir tertiple ele alınıp, Kahire'de 1323 (m. 1905) yılında yirmi cilt halinde basılmıştır. İbn-i Kasım'ın El-Müdevvenetü'l-kübra adlı eserin kapak sayfası. Müdevvene, Malikî fıkhının esasını teşkil eder. Fıkıh konularına göre tasnif edilmiş kırk bin mesele, dört bin hadis ve otuz altı bin eser (Sahabî ve Tabiîn kavli) ihtiva eder. İbnü'l-Kasım'ın, İmam-ı Malik hazretlerinden dinlediği meseleleri İbnü'l-Kasım'ın talebesi olan Kayrevan kadısı Sehnun kaleme almıştır.
Müdevvene adlı bu eserine, birçok Malikî âlimi tarafından şerhler yazılmıştır. Bunların arasında Ebü'r-Ruh İsa bin Mes'ud ed-Delavî ve Seyyid bin İnan el-Malikî el-Ezdî'nin yaptıkları şerhler ile Ebü'l-Fadl İyad bin Musa el-Yahsubî'nin, Et-Tenbihatü'l-müstanbita fî şerhi müşkilati'l-Müdevvene adlı bir açıklaması vardır. Buna da ayrıca Abdülvehhab bin Ahmed eş-Şa'ranî muhtasar (kısaltma) yazmış; bunlar üzerinde de daha başka çalışmalar ve incelemeler yapılmıştır.
İbnü'l-Kasım'a nispet edilen diğer bazı eserler şunlardır:
1- Mecmua mine'l-esile vecceheha ila Malik bin Enes
2- Kitabü'l-Mesail fî büyüi'l-Acal
3- Kitabü'l-Arazi
4- Kitabu Ümmi'l-veled
Bu eserler onun rivayet ve içtihatlarından oluşan koleksiyonun bazı bölümleridir.
