Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerinden, müfessir. Tefsir ve usul ilimlerini de iyi bilirdi. İsmi Muhammed bin Ahmed bin Muhammed bin Muhammed bin Sa'id bin Muhammed'dir. Aslen Sagan beldesinden olup İbnü'z-Ziya adıyla meşhur olmuştur. 789 (m. 1387) senesinde Mekke-i Mükerreme'de doğdu. (m. 1450) senesi Zilkade ayında orada vefat etti. Cennetü'l-Mualla'ya defnedildi.
Mekke'de büyüdü. Cemaleddin Emyutî'nin derslerine devam etti. Babasından, Muhibbüddin Ahmed bin Ebi'l-Fadl, Ali bin Ahmed Nevirî, İbni Sadik Nevirî, Zeyneddin Meragî ve diğer âlimlerden hadis-i şerif öğrendi. Birkaç defa Kahire'ye gitti. Orada; Şerefeddin bin Küveyk, Cemaleddin Hanbelî, Şemseddin Zeratitî, Şemseddin Şamî ve daha pek çok âlimden hadis-i şerif öğrendi. Ebu Hüreyre bin Zehebî, Ebü'l-Hayr bin Alaî, Rislan Zehebî, Bülkinî, İbn-i Mülakkın, Irakî, Heysemî, İbn-i Kavvam, Tenuhî ve bir grup âlim, İbnü'z-Ziya'ya icazet verdiler.
Kur'an-ı Kerim'in tamamını ezberledi. Önce Ebu Amr kıraatini Şemseddin Halebî'den okudu. Sonradan Muhammed Sa'idî'nin huzurunda, Kur'an-ı Kerim'i kıraat-i seb'aya göre okudu. Yani bu âlimden de kıraat ilimlerini öğrendi. Babasından Mekke'de fıkıh ilmi öğrendi. Mescid-i Haram'da, İbn-i Sa'ati'nin Mecma'ü'l-bahreyn kitabını babasından okudu. Babası da bu kitabı Ebü'l-Fütuh Mes'ud'dan okuyup icazet almıştı. O da kitabın yazarı İbn-i Sa'ati'den almıştı.
Kahire'de de İzzeddin bin Cema'a ve Necmeddin Sekkakinî'den; usul, me'ani ve beyan ilimlerini öğrendi. Şemseddin bin Ziya Senamî, Şihabeddin Ahmed Gazzî Şamî ve Şemseddin Bermavî'den de ilim öğrendi. Çeşitli ilimlerde âlim bir zat oldu. Babasına vekâleten Mekke kadılığı vazifesinde bulundu. Babasının vefatından sonra Mekke kadısı oldu. Daha sonra Mescid-i Haram'a ve hisbe (belediye teşkilatı) işlerine bakmakla vazifelendirildi. Bir müddet bu vazifeleri yürüttükten sonra ikisinden de ayrıldı. Pek çok âlim İbnü'z-Ziya'dan ilim öğrendi. Mahyevî Abdülkadir Malikî bunlardandır. Şemseddin Sehavî'ye de icazet vermiştir.
Fıkıh, usul, Arap dili ve edebiyatında ileri gelen âlimlerdendi. Çok güzel yazı yazardı. İlmî meseleleri mütalaa etmeyi çok severdi. Ebü'l-Hayr bin Abdülkavi anlatır. “Elli senedir İbnü'z-Ziya'yı tanıyorum. Ne zaman yanına gitsem, ya ilmî bir meseleyi mütalaa ediyor, kitap yazıyor, hadis-i şerif öğretiyor, ders veriyor veya fetva veriyordu. Hiç boş durmazdı.”
Yazdığı kıymetli eserlerden bazıları şunlardır:
1- El-Meşra' fî şerhi'l-mecma': Dört cilttir. İbn-i Sa'ati'nin, Hanefî mezhebinde meşhur ve dört metin kitabından biri olan Mecma'ü'l-bahreyn kitabının şerhidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Carullah Efendi Kısmı No: 705'te diğeri de Daru'l-kütübi'l-Mısriyye'dedir.
2- El-Bahrü'l-amik fî menasiki'l-mu'temir ve'l-hac ile'l-beyti'l-atik: Bu kitap üç cilttir. Haccın yapılışını ve edeplerini bildirmektedir. Leiden Üniversitesi Kütüphanesi Dr: No: 397'de bir nüshası vardır.
3- Muhtasaru Tenzihü'l-Mescidi'l-Haram an bid'i ceheleti'l-avam: Bu eserini kendisi Risale fî beyani tenzihi'l-mescidi'l-haram adıyla özetlemiş ve müellif hattı nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Yeni Cami Kısmı No: 1182'de kayıtlıdır.
4- Şerhü'l-Vafî: Bu esere, büyük ve küçük olmak üzere iki ayrı şerhi vardır.
5- Ez-Ziyau'l-Ma'nevî ala Mukaddimeti'l-Gaznevî: İbadetlere dair bir kitaptır. İki cilttir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 756'da vardır.
6- Şerhü'l-Pezdevî: Usul-i fıkha dair bir eserdir.
7- El-Mütedarik ale'l-medarik fi't-tefsir: Bir nüshası Esad Efendi Kısmı No: 60'ta vardır.
8- Eş-Şafî fî ihtiyarî'l-Kafî,
9- En-Nüketü ale's-Sahih fi'l-hadis,
10- Muhtasaru'l-Müsned li Ebî Hanife: Müellif hattı nüshası Köprülü Kütüphanesi Fazıl Ahmed Paşa Kısmı No: 421'de kayıtlıdır.
11- Tarihu Mekketi'l-müşerrefe ve'l-mescidi'l-haram ve'l-Medineti'ş-Şerife ve'l-kabri'ş-Şerif: Haremeyn tarihi olan bu eser 1997'de Beyrut'ta basılmıştır.
