Hanefî mezhebinin meşhur fıkıh âlimlerinden. Künyesi Ebu Musa'dır. Aslen Şiraz'ın güneydoğusundaki Fesa şehrindendir. Bağdat'ta yetişti. Doğum tarihi bilinmemektedir. 221 (m. 836) senesinde Basra'da vefat etti.
Fıkıh ilmini Muhammed bin Hasan eş-Şeybanî'den (İmam-ı Muhammed) öğrendi. İsmail bin Ca'fer, Hüşeym, Yahya bin Zekeriyya bin Ebu Zaide ve İmam-ı Muhammed'den hadis-i şerif işitip, rivayet etmiştir. Kendisinden ise, Ebu Hazım el-Kadî, Bekkar bin Kuteybe, Şuayb bin Eyyub Sarifinî ve Hasan bin Sellam es-Sevvak, hadis-i şerif rivayetinde bulunmuştur.
İsa bin Eban önceleri ehl-i hadisten olup ehl-i rey'e karşı çıkardı. Arkadaşı İbn-i Semaa vasıtasıyla İmam-ı Muhammed'in derslerine katılıp, onun hadis-i şeriflere vukufiyetini görünce ehl-i rey'e katıldı.
İsa bin Eban 210 yılında Bağdat'ın doğu tarafında Askerülmehdî kadılığına naip olarak tayin edildi. 211 tarihinde ise Basra kadılığına tayin edildi. Ölümüne kadar bu vazifesine devam etti. 200 yılında hacca gitti. 221 yılının Muharrem veya Safer ayında vefat etti.
İsa bin Eban, kadılık yaparken davalarda titiz davranır ve meseleye vukuviyeti sebebiyle davaları çabuk sonuçlandırırdı. Hilal bin Yahya; “Basra'da ondan daha fakih bir kadı görmedim.” demiştir.
İsa bin Eban, İmam-ı Muhammed'in öğrencileri arasında usül ve füru konularında kaynaklarda en çok geçen öğrencilerindendir. Usül kitaplarında ondan, özellikle sünnet, hâs ve âmmın tahsisi konularında bahsedilir. Bu bakımdan Hanefî mezhebinin usülüne büyük hizmet etmiş birçok usül kaidesini vazetmiştir. Mesela kıyasa muhalif bir hadisin makbul sayılması için ravisinin fakih olmasını şart koşmuş bu kaide birçok Hanefî âlimi tarafından benimsenmiştir. Hanefî mezhebi usülünü Süfyan bin Sehtan'dan sonra ilk defa ilmî olarak temellendiren kişi İsa bin Eban'dır. İsa bin Eban hadis ilminde hafız ve sika bir ravidir. Onun sika bir ravi olduğunu Nevevî, Zehebî gibi âlimler belirtmişlerdir.
Eserleri
İsa bin Eban'ı şöhrete kavuşturan eseri "El-Hucecü's-sagir" veya "Huccetü's-sagir"'dir. Bu eseri yazma sebebi şudur: Halife Me'mun'un ders arkadaşı İsa bin Harun Haşimî, halifeye yazdığı bir hadis kitabını getirip, Hanefîlerin hadis kitabına uymadıklarını, onlara bu hususu sormasını, eğer cevap veremezlerse meclisine sokmamasını söylemiştir. Bunu işiten İsa bin Eban bu eserini yazmış ve bu eserini halifeye takdim etmiştir. Halife eseri çok beğenerek İsa'nın meclisine gelmesini istemiştir.
Sonraki kaynakların belirttiğine göre, eser iki bölümden meydana gelmiş olup, birinci bölümde haberlerin çeşitleri, geliş yolları, birbirine muhalif haberlere karşı tutulacak yol gibi konular ele alınmış; ikinci bölümde de İmam-ı A'zam'ın delilleri, usülü gibi konular genişçe ele alınıp incelenmiştir. Eser henüz elde edilememiştir.
İsa bin Eban'ın diğer eserleri şunlardır:
1- "Er-Reddü alâ Bişr el-Müreysî",
2- "El-Hücecü'l-Kebir",
3- "Haberü'l-Vahid",
4- "İsbatü'l-Kıyas",
5- "İctihadü'r-Rey",
6- "El-İlel fi'l-fıkh",
7- "Hataü'l-Kütüb",
8- "El-Mücmel ve'l-müfesser",
9- "El-Camifi'l-fıkh",
10- "En-Nevadir",
11- "Kitabü'ş-Şehadet".
