Hadis ve fıkıh âlimlerinden. İsmi, Yusuf bin Ya'kub bin İsmail bin Hammad bin Zeyd bin Dirhem el-Ezdî el-Basrî; künyesi Ebu Muhammed'dir. 208 (m. 823) senesinde doğdu. İlim öğrenmeye, talebe yetiştirmeğe çok gayret etti. Basra, Vasıt ve son olarak da Bağdat'ın doğu kısmında kadılık yaptı. Kadılıktan ayrıldığı sıralarda, 298 (m. 910) senesinde Ramazan ayının ilk Pazartesi günü Bağdat'ta vefat etti.
Yusuf bin Ya'kub; Müslim bin İbrahim, Süleyman bin Harb, Amr bin Merzuk, Muhammed bin Kesir, Yahya bin Habib bin Arabî, Muhammed bin Ebu Bekr el-Makdemî, Abdullah bin Muhammed bin Esma, Abdülvahid bin Gıyas ve daha pek çok âlimden ilim öğrendi ve hadis-i şerif rivayet etti. Kendisinden de; Ebu Amr bin Semmak, Ebu Sehl bin Ziyad, Abdülbaki bin Kani', İsmail bin Ali el-Hatibî, Da'lec bin Ahmed, Ebu Bekr eş-Şafiî ve daha birçok âlim hadis-i şerif rivayetinde bulundular.
O, hadis ilminde sika (güvenilir), saduk (rivayetleri sağlam), fıkıh ilminde senet, hüküm vermekte mahir, verdiği hükümleri övülen, kadılardan ilmiyle âmil olan, insanları memnun edip de onlardan dua alan âlimlerdendir. Bağdat'ta “Mescidü'l-cami” denilen yerde bulunurdu.
Talha bin Muhammed bin Ca'fer şöyle anlatıyor:
“O, iffetli, hayır ve hasenat sahibi, salih bir zattır. İlmi iyidir. Hüküm verme hususunda son derece kuvvetli ve meharetli bir kadı idi. Bu hususta hiçbir kimsenin hatırını gözetmez, adil karar vermekten ayrılmazdı. Son derece heybetli ve otoriter bir şahsiyete sahipti. Birçok kimse ondan ilim öğrendi ve hadis-i şerif aldı. O, hadis-i şerif ilminde sika bir ravidir.”
Onun oğlu kadı Ebu Ömer Muhammed bin Yusuf da şöyle anlatıyor:
“Emirü'l-Müminin Mu'tedid-Billah'ın seçkin hizmetçilerinden birisi, aralarındaki bir ihtilaf sebebiyle hasmını dava edip babamın huzuruna getirdi. Hizmetçi, Emirü'l-Mümininin yakını olduğunu düşünerek hasmından daha yüksek bir makama oturdu. Babam kendisine, dava ettiği hasmı ile aynı yerde durmasını söyledi ise de o devlet makamına yakınlığının verdiği şımarıklığı sebebiyle orada oturmaya devam etti. Bunun üzerine babam; ‘Hasmınla aynı yerde durmana mani olan şey nedir, ey hizmetçi?’ diye ona çıkıştı. Daha sonra kapıcısına; ‘Elinle tutup bu hizmetçi ile davalı olduğu hasmını aynı yere oturt!’ dedi.
Hüküm verme işi tamamlandıktan sonra, hizmetçi hemen halife Mu'tedid-Billah'a gidip kadı efendinin söylediklerini ona anlatmaya ve yanında ağlamaya başladı. Halife de hizmetçiye bağırıp; ‘Şayet seni satsalar buna izin verirdim ve seni asla mülküme sokmazdım. Senin benim yanımda, hakimin hükmünü değiştirecek ne hususiyetin var ki? Çünkü o, sultanın memuru ve dinin direğidir. Hüküm vermede adalet gözetilmezse, devlet ve din elden gider.’ dedi.”
Eserleri: Yusuf-ı Ezdî'nin kitaplarından bazıları şunlardır:
-
1Kitabü's-sünen
-
2Kitabü'l-ilm
-
3Kitabü'z-zekât
-
4Kitabü's-sıyâm
