Hadis, tefsir, kıraat, Arabî ilimler ve Malikî mezhebi fıkıh âlimi. Künyesi, Ebü'l-Mutarrif olup; ismi, Abdurrahman bin Mervan bin Abdurrahman'dır. Doğduğu yere nisbetle Kanaziî, yerleştiği yere nisbetle Kurtubî ve Ensarî denildi. 341 (m. 952) yılında doğdu. Yetmiş iki yaşında 413 (m. 1022) yılında Kurtuba'da vefat etti.
Birçok İslam memleketini ziyaret ederek, zamanın ileri gelen âlimlerinden ders alan Kanaziî, Hicaz'a da giderek, bilhassa hac esnasında Mekke-i Mükerreme'ye gelen ve Mekke-i Mükerreme'de mücavir (ilim öğrenici ve ibadet edici) olarak kalan âlimlerin ilimlerinden istifade etti. Kıraat ilmini Ali bin Muhammed Antakî'den öğrendi. Asilî, Ebu Ömer ibni Mekvî ve daha birçok âlimden Malikî mezhebi fıkıh bilgilerini öğrendi. Hasan bin Reşik, Ebu İsa Leysî, Kale'î, İbn-i Avnullah ve daha birçok âlimden hadis-i şerif işitti. Afrikiyye'nin (Tunus) yetiştirdiği en büyük âlimlerden İbn-i Ebu Zeyd Kayrevanî'den duyduklarını yazarak ezberledi.
Malikî mezhebinde yapılmış bütün içtihatları, verilmiş bütün fetvaları öğrendi. Zamanının ileri gelen âlimlerinden oldu. Onun ilminin yüksekliğine vakıf olanlardan Abdülgafir; “O imamların önderi, ümmetin en iyi ilim öğreteni ve en âlimiydi.” demektedir. Sultanın, dinî meselelerin görüşülmesi için teşkil ettiği şûranın başına geçme teklifini kabul etmedi.
Ömrünün sonuna doğru dili tutuldu. Talebeleri huzuruna gelir, Kur'an-ı Kerim kıraat ederlerdi. Onların doğru okuyup okumadıklarını işaretle bildirirdi. Ecel gelinceye kadar, Allahü tealayı zikretmekten bir an geri durmadı.
Kurtuba'da, Berberî asıllı askerlerle, İspanya asıllı kölelerden müteşekkil askerler arasında çıkan iç karışıklıklarda, Müslümanları sükunete davet ederek, daha az kayıpla meselenin kapanmasına çalıştı. Müslümanlara nasihat eder, dinlerini iyi öğrenip, sapıklara kanmamalarını anlatır, güzel ahlâk sahibi olmalarını tenbih ederdi. Vera ve takva sahibiydi. Haramlerden ve şüphelilerden sakınır, mubahların çoğunu terk ederdi. Vaktini, ilim öğrenmek ve öğretmekle geçirirdi.
Zamanında Kurtuba'da yaşayanlardan birçoğu ondan kıraat dersi aldı. Birçok kimse de kendisinin fetvasıyla amel edip, ebedî saadete kavuşmak için çalıştı. Pek çok talebe yetiştirdi. Endülüs'ün meşhurlarından İbn-i Attab, İbn-i Abdülberr, İbn-i Zabî ve daha birçok âlim kendisinden ilim öğrenip hadis-i şerif dinlediler.
Eserleri: Yetiştirmiş olduğu pek kıymetli talebeleri yanında, değişik ilimlere dair birçok kitap yazdı. İbn-i Sellam'ın Tefsirü'l-Kur'an'ını kısaltarak Muhtasarı İbn-i Sellam fî tefsirü'l-Kur'an adını verdi. Malikî mezhebi fıkıh bilgilerine dair Kitabün fi'ş-şürut-i alâ mezheb-i Malik adlı eseri, İmam-ı Malik hazretlerinin Muvatta'ına yaptığı şerhi ve İhtisar-ı vesaik li İbni'l-Hindî adlı eserleri meşhurdur.
