Mantık ve kelam âlimi. İsmi ve künyesi Ebü'l-Hasan Necmeddîn Debiran Ali bin Ömer bin Ali'dir. 600 (m. 1204) yılında Kazvin'de doğdu. İlk tahsilini Kazvin'de yaptıktan sonra ilim tahsili için belli başlı merkezlere seyahat etti. Kelâm, astronomi ve mantık gibi ilimleri Nasireddîn-i Tusî'den öğrendi. Kazvin ve Nizamiye medreselerinde müderrislik yaptı. Pek çok öğrenci yetiştirdi. İbnü'l-Mutahhare'l-Hillî ve Kutbüddin-i Şirazî bunların en tanınmışlarıdır. 675'te (1276-77) Hülagu'nun emriyle Meraga'ya gitti ve kurulmakta olan rasathane çalışmalarına katılıp Nasireddin-i Tusî'ye yardım etti. 675 yılı Ramazan ayında (Şubat 1277) vefat etti.
Kâtibî astronomi, matematik ve kelam alanında ders veren bir müderris olmakla birlikte daha çok Er-Risaletü'ş-Şemsiyye adlı mantık kitabıyla üne kavuşmuştur. Kazvin'de verdiği dersler çok sayıda âlimin orada buluşmasına vesile olacak derecede önemli görülmüştür. Fıkıhta Şafiî idi.
Eserleri:
-
1Er-Risaletü'ş-Şemsiyye fi'l-kavaidi'l mantıkıyye. Çeşitli yazma nüshaları bulunan eser basılmıştır.
-
2Câmi'u'd-dekâ'ik fî keşfi'l-hakaik. Mantık ve metafiziğe dair olup mantıkla ilgili bölümü Şemsiyye'den daha hacimlidir.
-
3Aynü'l-kavâidi'l-mantık ve'l-hikme. Müellifi tarafından Bahrü'l-fevaid şerhu Ayni'l-kavaid adıyla şerhedilmiştir.
-
4Hikmetü'l-ayn. Kâtibî'nin, Aynü'l-kavaid adlı eserine ilâhiyyat ve tabiiyyat konularını ilâve etmek suretiyle kaleme aldığı kitabıdır. Üzerine birçok şerh yazılmıştır.
-
5Şerhu Keşfi'I-esrar an gavâmizi'l-efkâr.
-
6El-Mufassal fî şerhi'l-Muhassal.
-
7El-Münassas fî şerhi'l-Mülahhaş.
-
8Risâle fî burhâni işbati'I-vacib.
-
9Risale fî cevâbi'l-itirâz li-Naşîriddîn et-Tûsî.
-
10Risale fî reddi cevabi Naşîriddin fî işbati'l-vacib.
Kâtibî'nin tıp konusunda Tusî'ye sorduğu sorular ve bunlara verilen cevaplar da Muhtarat-ı tıbbiyye ismiyle bir araya getirilmiştir.
