Mısır'da yetişen Şafiî mezhebi âlimlerinden, kadılardan ve diplomat. İsmi, Muhammed bin Selame bin Ca'fer bin Ali bin Hakemun bin İbrahim bin Müslim el-Kudaî; künyesi, Ebu Abdullah'tır. Kuda'a bin Ma'd bin Adnan'ın Hamur kabilesine mensup olduğu için “Kudaî” nisbetiyle meşhur oldu. 380 (m. 990)'da Kahire'de doğdu. Tefsir, hadis, fıkıh, tarih ve diğer çeşitli ilimlerde yüksek bir âlimdi. Bu ilimlere ait çok kitap yazdı. Birçok âlimden hadis-i şerif dinleyip ezberledi. Mısır vezirlerinden Ali bin Ahmed el-Cerceraî'nin kâtipliğini yaptı. Sefir (elçi) olarak Rum diyarına gönderildi. Az bir zaman İstanbul'da kaldı. Vekâleten Mısır kadılığına tayin edildi. Bu vazifede iken 454 (m. 1062) senesi Zilkade ayının onyedinci Cuma gecesi vefat etti. Cuma günü ikindeden sonra Neccar musallasında cenaze namazı kılınıp, Karafe'deki “Sefirü'l-Hendek” denilen yere defnedildi. Kendisinden bereketlenmek için, kabri çok ziyaret edilmektedir.
Çok çeşitli ilimlerde büyük bir âlim olarak yetişti. Hadis ilminde çok yükseldi. Ebu Müslüm Muhammed bin Ahmed bin Ali, Ebü'l-Hasan Ahmed bin Abdülaziz bin Sersal, Ebu Abdullah Muhammed bin Muhammed bin Hüseyin et-Tenuhî (el-Yemenî), Ebü'l-Hasan Ali bin Abdullah bin Cehdam ve Mekke'de, Şam'da, Mısır'da ve başka yerlerde karşılaştığı pek çok hadis âliminden hadis-i şerif dinleyip rivayet etmiştir. Hatta bir süre sefir olarak gittiği İstanbul'da karşılaştığı, yine görevle gelmiş bir hadis âliminden de hadis-i şerif dinledi ve ona da hadis-i şerif öğretti. Kendisinden Ebu Abdullah-ı Hamidî, Ebu Sa'd Abdülcelil es-Savî, Muhammed bin Muhammed bin Berekat es-Sa'idî, Sehl bin Bişr el-İsferainî, Ebu Abdullah-ı Razî, Hatib-i Bağdadî, İbn-i Makula ve başka âlimler, hadis-i şerif öğrenip rivayet ettiler.
Ebu Bekr Muhammed bin Safî es-Sanevberî şöyle anlatıyor: “Kadı Ebu Abdullah Muhammed bin Selame el-Kudaî'den işitmiştim. Diyordu ki: “Mısır sultanı Mustansır-billah'tan önce, Rum kralı Elyon'a elçi olarak gitmiştim. Bana bir sofra hazırlanmıştı. Yemeği yiyip sofradan kalktığım zaman, kırıntıları toplamaya başladım. Kral, orada bulunanlara başka bir sofra hazırlamalarını emretti. Onlar da denileni yaptılar. Kral bana; “Onları toplamayı bırak; muhakkak ki, sen doymamışsın!” dedi. Ona dedim ki: “Ben, Peygamber Efendimizin; “Sofradan düşen şeyleri toplayıp yiyen kimse, ahmaklıktan ve fakirlikten kurtulur.” buyurduğunu öğrenmiştim. Onun için böyle yapıyorum.” Hemen hazine memuruna, bana verilmek üzere, 1.000 dinar hazırlamasını emretti. Ben de; “Muhakkak Resulullah doğru söyledi, işte, ben zenginleştim ve ahmaklıktan da uzağım.” dedim.”
İbn-i Makula diyor ki: “O, Şafiî mezhebinde büyük bir fakih, çeşitli ilimlerde mütehassıs bir âlimdir. Mısır'da onun derecesinde bulunan kimseyi görmedim. Çok kitap yazdı ve hadis-i şerif öğrendi.”
Es-Silefî, onun hakkında diyor ki: “O, Şafiî mezhebinde çok sağlam ve sika (güvenilir) âlimlerdendi. İtikadı da doğruydu. O, Mısır kadısıydı. O, seferde ve hazarda, gördüğü büyük âlimlerden çok hadis-i şerif bildirmiştir. Herkes, kendisini sever, hoşlanırdı.”
İbn-i Asakir diyor ki: “O, emin ve güvenilir bir ravidir. Mısır sultanının elçisi olarak, birçok Rum memleketlerine uğradı ve Dımaşk'a (Şam'a) geldi.”
Eserleri: Kudaî'nin eserleri çoktur. Başlıca eserleri şunlardır:
1- Tefsirü'l-Kur'an: Hepsi 20 cilttir.
2- EşŞihab fi'l-mevaiz ve'l-adab,
3- Menakıbu'şŞafiî ve ahbaruhu,
4- El-Inbaü ani'l-enbiya,
5-Tevarihü'l-hulefa,
6- El-Muhtar fî zikri'l-hıtat ve'l-asar: Mısır'da yetişen hattatları ve eserlerini anlatmaktadır,
7- Dürretü'l-vaizin ve zuhrü'l-abidîn,
8- Uyunü'l-mearif ve fünun-i ahbari'l-halaif: Bu kitap, Peygamberlerin haberlerini, İslam halifelerinin, valilerin ve emirlerin tarihinden birçok meseleleri içine almaktadır
9-Nüzhetü'l-elbab: Tarih ilmine dairdir.
10- Dekaikü'l-ahbar ve hadaikü'l-itibar,
11- Düstur-i me'âlimi'l-hikem: Hazreti Ali bin Ebu Talib'in sözlerinden derlenmiştir.
12- Elfü ve mieta kelimetin min hadîs-i Resûlillah sallallahu aleyhi ve selem: Keşfü'z-zünun'a göre bu eser, müellifin Şihabü'l-ahbar fi'l-hikem ve'l-emsal ve'l-âdab mine'l-ehadisi'n-nebeviyye adlı eserinin aynısıdır.
13- El-Adabü'ş-şer'iyye,
14- El-Müsned.
