Osmanlı âlimlerinden. Yüz altıncı Osmanlı şeyhülislamıdır. İsmi Mehmed Arif olup Kazasker Meşreb Ali Efendi'nin torunu, Müderris Şatırzade Emin Efendi'nin oğludur. Dedesinin ismine izafeten “Meşrebzade” diye bilinir. 1206 (m. 1791) senesinde İstanbul'da doğdu. 1274 (m. 1858)'de orada vefat etti. Edirnekapı dışında Mustafa Paşa Dergâhı bahçesinde defnedildi.
Çankırılı Abdullah Efendi ve Büyük Emin Efendi'den aklî ve naklî ilimleri tahsil etti. İlim ve marifette yüksek dereceye ulaştıktan sonra Şeyhülislam Çelebizade Zeynelabidin Efendi'nin başkanlığındaki heyet tarafından yapılan imtihanda başarı gösterip 1232 (m. 1816)'da müderris oldu. Hariç rütbesiyle müderrisler arasına girdi. Aynı sene içinde Şeyhülislam Sıddîkizade Ahmed Reşid Efendi'nin kızıyla evlendi. 1236 (m. 1820)'de Terekat (ölen kimsenin geride bıraktığı mal) kassamlığı ve evkaf müfettişliğine getirildi. 1245 (m. 1829)'da nüfus sayımı vazifesiyle Rumeli'ye gönderildi. Yaptığı bu vazifelerde ve ilmiye mesleğinde üstün başarılar gösterdiğinden, 1251 (m. 1835)'te Galata kadılığına tayin edildi. Camiu'l-İcareteyn adlı esere açıklamalar ve bazı sahih bilgiler ilave ederek, Sultan İkinci Mahmud Han'a takdim etti. Bunun üzerine Mekke-i Mükerreme payesiyle taltif edildi. Fıkıh ilmindeki üstün seviyesi sayesinde 1253 (m. 1837)'de fetva eminliğine getirildi. 1254 (m. 1838)'de İstanbul kadılığı payesine ulaştı. Bir yıl sonra Kudüs'te ortaya çıkan Kamame Kilisesi meselesini tahkik edip soruşturmak için Kudüs'e gönderildi. İstanbul'a dönüşünde, 1256 (m. 1840)'ta kendisine Anadolu payesi verildi. Bu sırada fetva eminliğinden ayrılıp Anadolu'ya müfettiş olarak gönderildi. İstanbul'a dönüşünde 1259 (m. 1843)'te tekrar fetva eminliğine getirildi. Aynı sene içinde Asım Efendi'nin isteği üzerine Bursalı Dede Efendi'nin Siyasetname adlı eserini Türkçeye tercüme etti. 1262 (m. 1845)'te “Meclis-i Valay-ı Ahkâm-ı Adliyye” üyeliğine getirildi. 1263 (m. 1846)'da Anadolu kazaskerliğine, 1268 (m. 1851)'de Rumeli kazaskerliğine yükseldi. Bu sırada Şeyhülislam Arif Hikmet Bey'in isteği üzerine, yetim mallarının korunması için bir müdürlük kurdu. Arif Hikmet Bey'in ayrılmasıyla boşalan şeyhülislamlık makamına 1270 (m. 1854)'te yükseldi. 4 yıl 9 ay 7 gün süren bu vazifesi esnasında adalet ve doğrulukla hükmedip kadıların sosyal ve malî durumlarını düzeltmeye çalıştı. Kadı yetiştirmek için Süleymaniye'de Muallim hane-i nüvvab (Kadı mektebi, Hukuk fakültesi) kurdu. Okul beş sınıflı idi. Bu okulda fıkıh usulü, fıkıh ve feraiz ilimlerinin okutulmasını kabul ettirdi. Şeyhülislamlık yüksek vazifesine devam ederken vefat etti.
Meşrebzade Arif Efendi, aklî ve naklî ilimlerde derin âlim, fıkıh ilminde özel ihtisas sahibiydi. Vazifesinde doğruluk ve adalet üzere olup açık sözlüydü. Kurduğu okullar, daha sonraları Adalet teşkilatının kaynağı olmuştur.
Eserleri:
1- Siyasetname tercümesi: 1275'te İstanbul'da basılmıştır.
2- Ta'likat-ı Camiu'l-İcareteyn: Camiu'l-İcareteyn adlı esere bazı ta'likatıdır.
