Osmanlılar zamanında Anadolu'da yetişen fıkıh âlimlerinden ve tasavvuf büyüklerinden. İsmi Ahmed, lakabı Ataullah, ünvanı Molla ve Hace'dir. Molla Ataullah Ahmed diye tanınır. Aydın vilayetinin (şimdi İzmir'e bağlı Ödemiş kazasının) Birgi kasabasındandır. Doğum tarihi belli değildir. 979 (m. 1571)'de Safer ayının onbirinci günü İstanbul'da vefat etti. Cenaze namazını, Süleymaniye Camii'nde Şeyhülislam Ebüssü'ud Efendi kıldırdı. Şeyh Vefa Camii'nin bahçesine defnedildi. Cenazesinde, sadrazam, âlimler, vezirler ve devletin ileri gelenleri hazır bulundular. Abdülhayy Hâlis ve Şemseddin isminde oğulları vardır.
Molla Ataullah, dinine bağlı bir ailenin çocuğuydu. Bu bakımdan, çocukluğunda iyi bir tahsil ve terbiye gördü. Sonra asrının âlimlerinden Leyszade Pir Ahmed Çelebi'nin talebesi oldu. Sonra Merhaba Efendi'den okuyup bütün ilimlerde yükseldi. Davud Paşa Medresesi'ne müderris oldu. Hem müderrislik yaptı, hem Ebüssü'ud Efendi'nin derslerine devam etti.
Bu arada yine büyük âlimlerden olup aynı zamanda İstanbul kadılığı yapan ve Sa'dî Efendi diye de tanınan Sa'dullah Muhaşşî'nin huzurunda Kadı Beydavî Tefsiri'ni okudu. Sa'dî Efendi'nin derslerine devam ederken, 932 (m. 1525) senesinde İsrafilzade Hayreddin Efendi, Bursa Sultan Medresesi'nde müderris olunca Molla Ataullah'ın hocası Sa'dî Efendi'ye haber gönderdi ve Molla Ataullah'ı, Bursa'da talebe yetiştirmesi için göndermesini istedi.
Molla Ataullah'ın haziresinde medfun bulunduğu Şeyh Vefa Camii.
Hocası Sa'dî Efendi'nin izin vermesiyle, Bursa'ya gidip bir müddet vazife yaptıktan sonra hocasının yanına döndü. Molla Ataullah, hocası Sa'dî Efendi'nin Şam kadılığına tayin edilmesiyle, onunla birlikte, yardımcı olarak Şam'a gitti. O sene hocasına damat, daha sonra da kadı vekili oldu. Şam'dan hacca giden hac kafilesine başkan olarak vazifelendirildi. Hac vazifelerini eda ve hacıların hizmetini çok güzel şekilde ifa ettikten sonra Anadolu'ya döndü. Memleketi olan Birgi'ye gelip orada bulunan Aydınoğlu Medresesi'ne müderris oldu. Daha sonra Mudurnu'da Yıldırım Han, Tokat'ta Sultaniye, İstanbul'da Hacı Hasanzade ve Kadı Hüsam medreselerinde müderrislik yaptı. Bu medreselerde ilim ve feyiz kaynağı olarak çok hizmet etti. İlim ve edep sahibi yüksek talebeler yetiştirdi.
Hasan Bey isminde bir zatın, Sadrazam Rüstem Paşa'ya Molla Ataullah'ı meth ve tavsiye etmesiyle, o da yeni bir medrese yaptırıp Molla Ataullah'ı buraya müderris olarak tayin etti. Burada talebe yetiştirmeye devam ederken, Manisa'da şehzade olarak bulunan Sultan İkinci Selim Han'a muallimlik yapmak üzere vazifelendirildi. Edep ve ilim bakımından onun çok iyi yetişmesine çalıştı ve bu hususta çok hizmetleri oldu.
974 (m. 1566) senesi Rebiulevvel ayında Sultan İkinci Selim Han tahta geçip padişah olunca Molla Ataullah'ı büyük bir camide halka vaaz ve nasihat etmesi için vazifelendirdi. Vaaz ve nasihatları insanlar üzerinde çok tesirliydi. Çok sevilip sayıldı. Asrının en yüksek âlimlerindendi. Âlimler ve vezirler, bilemedikleri meseleleri gelip Molla Ataullah'a sorarlardı. Karar vermekte keskin kılıç gibiydi. Gerek askerî makamlara, gerek idarî makamlara tayin olunacak kimseler tayin edilmeden
Molla Ataullah'ın kabir taşı.
Molla Ataullah'ın müderrislik yaptığı İstanbul Kocamustafa Paşa'daki Davud Paşa Medresesi.
evvel, Molla Ataullah ile istişare yapılır, istişare neticesinde o; “Tayin edilsin.” derse edilir, yoksa tayin edilmezdi. Devlet dairelerinde öyle itibarı vardı ki içeriye girerken hiç kimse mâni olmaz, rahat rahat istediği yere girip çıkardı. Onu gören herkes, hürmetle kalkıp karşılar, büyük bir edeple yol gösterirlerdi. Herkesin ona karşı yapmacık olmayan ve içten gelen samimî sevgi ve muhabbeti vardı. Molla Ataullah, çok zekiydi. İlim ve irfan kaynağı idi. Üstün hâlleri, zahirî görünüşünden de anlaşılırdı. Affı ve keremi, ihsanı ve ikramı pek çoktu. Fehmi (anlayışı) ve idraki, hafızası çok kuvvetliydi. Sünnet-i seniyyeye yapışmakta, bütün işlerinin dinimizin emirlerine tam uygun olmasına gayret etmekte çok hassastı. Çok tedbirli, temkinli ve ihtiyatlı hareket ederdi. Vera ve takva sahibiydi. İnsanlar için velinimet olup himmet ve feyiz kaynağı idi.
Molla Ataullah, fıkıh, tefsir ve diğer ilimlere dair bazı eserler tasnif etmiştir. Hidaye isimli meşhur fıkıh kitabının baş tarafına ta'likatı, tefsir-i şerifi ve başka eserleri ve Ataî mahlası ile söylediği şiirleri vardır.
