İslam âleminin yetiştirdiği astronomi ve fen âlimi. İsmi, Sabit bin Kurre bin Zehrun el-Harranî olup, künyesi Ebü'l-Hasan'dır. 221 (m. 836) yılında Harran bölgesinde doğmuştur. Önceleri Sabiî inancında iken hidayete kavuşup Müslüman oldu. Benî Musa kardeşlerle beraber Bağdat'ta çalıştı. Arapçanın yanında Yunan, Süryanî ve İbranî dillerini de biliyordu. Batlamyus'un meşhur eseri Almagest'i Arapçaya tercüme etti. Harran Üniversitesi'nin kurucularından ve belli başlı mütercimlerinden idi. Eski devirlerden gününe ulaşan birçok eseri Arapçaya tercüme etti. Tercümeleri, matematik, mantık, astronomi ve tıp ilimleri ile ilgili idi. Aynı zamanda iyi bir Arap dili âlimi idi. Abbasî halifesi el-Mu'tediz zamanında şöhrete kavuştu.
Halifenin yakınları arasında yer aldı. Altmış yedi yaşlarında iken 288 (m. 901) senesinde Bağdat civarında vefat etti. Sabit bin Kurre taklitçi bir âlim değildi. Yunanca ve İbraniceden Arapçaya yaptığı tercümeler ustaca yapılmış olup, gerekli gördüğü yerlerde kendi ilmî tahlil ve tenkitlerini, yorum ve izahlarını ortaya koymuştur.
İlk defa diferansiyel ve integral hesaplarını o kullanmıştır. Bu sahadaki çalışmalarını yine İslam âleminde yetişen meşhur âlim Ebü'l-Vefa Buzcanî geliştirmiştir. Sabit bin Kurre'nin önemli bir çalışması da cebiri geometriye uygulamasıdır. Böylece o analitik geometrinin babası kabul edilmektedir. Ayrıca Pisagor teoremi üzerinde de derinlemesine çalışmıştır. İrrasyonel sayılar üzerinde çok çalışmış ve yeni postulatlar geliştirmiştir. Üçüncü dereceden denklem çözümünde geometrik metot denen bir metot bulmuştur. Matematiğin bir kolu olan calculus'u keşfeden Sabit bin Kurre böylelikle birçok buluşlara yol açmış oldu. Eğer calculus bilinmeseydi, birçok karışık problemlerin içinden çıkılamayacak, kanunların bir kısmından faydalanmak mümkün olmayacaktı.
Sabit bin Kurre astronomi ve tıp alanında da çalışmalar yapmıştır. Astronomi sahasındaki çalışma ve başarılarını tetkik eden Francis Cormody, "The Astronomical Works of Thabit b. Qurra" adlı eserinde Sabit bin Kurre'nin güneş ve ayın faaliyetleri üzerindeki derin tetkiklerini ve vardığı dakik hesaplamaları değerlendirerek, bunların sırf mantıkî veya nazarî çalışmalar olmayıp gözlem ve deneye dayanan, tecrübî metotlarla elde edilen bilgiler olduğunu ifade etmektedir. Ayrıca güneşin dünyaya uzaklığını hesaplamış ve bir güneş yılı uzunluğunu bulmuştur. İlim tarihçisi S. B. Boyer, "History of Mathematics" adlı eserinde Sabit bin Kurre hakkında; “Eğer onun çalışmaları olmasaydı, eski Yunandan intikal eden matematik bilgileri uzun asırlar boyunca hiç gelişmeden kapalı kalacaktı.” demektedir.
Eserleri: Sabit bin Kurre, matematik, tıp, astronomi ve felsefe alanında birçok eser yazmış ve tercümeler yapmıştır. Eserlerinden bazıları şunlardır:
1- Kitabü'l-amel bi'l-Kürre, 2- Kitabu tercemeti ve ihtisari'l-macisti li'l-Batlamyus, 3- Kitabu tercemeti coğrafiyati'l-ma'mure li-Arşimed, 4- Kitabu şerhi'l-mu'tiyyati Oklidis, 5- Kitabun fî kat'i'l-ustuvare, 6- Kitabun fi'l-mahruti'l-mukafi, 7- Kitabun fî mesahati'l-Eşkal, 8- Kitabun fi'l-mesaili'l-hendesiyyeti, 9- Risaletun fî murabba'i ve kutrihi, 10- Kitabun fî ibtai'l-hareketi fi'l-feleki'l-büruc, 11- Kitabu hisabi'l-hey'eti, 12- Kitabu'l-muhtasar fi'l-hendese, 13- Risaletun fî hareketi'l-felek, 14- Kitabu'l-medhal ale'l-mantık, 15- Kitabun fi'n-nabz, 16- Risale fi'l-cebr, 17- Kitabun fî sebebi kevni'l-cibal.
Sayısı yüzü bulan eserlerinin çoğu kayıptır. Onun eserleri İslam ve Avrupa ilim âleminde birçok âlime doğrudan veya dolaylı olarak tesir etmiştir. Galileo, Gauss, Newton, Euler, Faraday ve daha birçok batılı matematikçinin başarılarının temelinde muhakkak surette Sabit bin Kurre'nin direkt veya dolaylı yoldan tesiri mevcuttur. İslam âleminde ise İbn-i Heysem ve El-Kindî onun çalışmalarından etkilenmişler ve nazariyelerini genişleterek umumileştirmişlerdir. Matematiği bütün fen ilimlerinde temel kabul eden Sabit bin Kurre, orta çağlardan günümüze ışık tutan bir matematik üstadı ve dehasıdır. Asrımızda yeni ulaşılabilen bu keskin görüş, bu büyük âlimin ilmî dehasını hâlâ yansıtmaktadır.
