Şafiî mezhebi âlimlerinden. İsmi, Aziz bin Abdülmelik bin Mansur el-Ceylî'dir. Künyesi, Ebü'l-Mealî'dir. “Şeyzele” lakabı ile meşhur oldu. İran'ın Hazar Denizi kıyısındaki Geylan (Gilan) şehrinde doğdu. Birçok âlimden hadis ve fıkıh ilimlerini aldı. Vaaz ve nasihati çok olduğu için “Vaiz” diye anılırdı. Fazileti, züht ve takvası çok olan bir zattı. Tasavvuf ile çok meşgul oldu. Birçok eserler yazdı. 494 (m. 1101) senesi, Safer ayının on yedinci günü Bağdat'ta vefat etti.
Hadis ilmini; Ebu Osman es-Sabunî'den, Ebu Hatim Muhammed bin Hasan el-Kazvinî, Ebu Talib bin Gaylan, Kadı Ebu Tayyib, Ebu Abdullah Muhammed bin Ali es-Surî, İbrahim bin Ömer el-Bermekî ve daha başka âlimlerden aldı. Onlardan çok hadis-i şerif rivayet etti. Kendisinden de; büyük fıkıh âlimi Ebü'l-Hasan bin el-Hal, Şühde binti Eberî, Ebu Ali bin Sükkere ve daha başkaları ilim alıp hadis-i şerif rivayet ettiler.
İmam-ı Sübkî diyor ki: “Fıkıh ilminde mahir, fazileti çok, gayet fasih (açık, anlaşılır) konuşan, usul ve akait (kelam) ilimlerinde derin bilgisi olan ve tasavvufta yüksek bir mevkisi bulunan büyük âlimdi. İtikatta Eş'arî mezhebindeydi. Ceylan'da yetişen âlimlerin en üstünlerindendi. Zahit bir kimse olup, dünya malından kendisine yetişecek kadar az olanla yetinirdi. Vaaz ve nasihat edicilerin en önde gelenlerinden olduğu için “Şeyhü'l-vu'âz” (Vaizlerin şeyhi) ünvanı verilmişti. Eserlerinde ve derslerinde, hep insanlara öğretmenlik yapardı. Bağdat kadılkudatı (Temyiz reisi) Ebu Bekr-i Sami'nin naipliğine (yardımcılığına) tayin edildi.”
İbn-i Hallikan diyor ki: “Şafiî fakihlerinden ve vaizlerden olan Şeyzele, derin bir âlim, fazilet sahibi bir vaiz, mahareti çok olan ve sözleri ve eserleri anlaşılır bir âlimdir. Fıkıhta, usul-i din (kelam, akait) ve vaaz ilminde çok eser yazdı. Arapça şiirlerden çok şeyler ezberleyip topladı. Bağdat şehrinin Babü'l-Ezc tarafına kadı olarak tayin edildi. Birçok âlimden, çok hadis-i şerif dinleyip ezberledi. İtikatta Eş'arî mezhebindeydi.”
Eserleri: Eserlerinden bazıları şunlardır: 1- Divanü'l-üns ve meydanü'l-fers fi'l-mev'ıze: Hadis-i şerif ve mev'ıze kitabıdır. 2- Levami'u envari'l-kulub fî cem'i esrari'l-mahbub: Tasavvuf ilmine ait kıymetli bir eserdir. 3- El-Burhan fî müşkilati'l-Kur'an 4- Mesariu'l-uşşak fî şari'i'l-eşvak.
Onun rivayet ettiği, Sahih-i Buharî ve Müslim'de de bildirilen bir hadis-i şerifte buyuruldu ki: “Sizden biriniz, bir veya iki gün oruçla Ramazanın önüne geçmesin! Ancak bir kimse (adet edindiği) bir orucu tutuyorsa, bu gün de oruç tutsun!”
