Hanefî fıkıh âlimlerinin büyüklerinden. İlmi çok, fikri parlak, kadri yüksek, şanı yüce bir zat olup, ismi, Yahya bin Eksem bin Muhammed et-Temimî el-Esedî el-Mervezî'dir. Künyesi, Ebu Muhammed'dir. Nesebi, meşhur Arap hakimlerinden Eksem bin Sayfî'ye dayanır. 159 (m. 775) senesinde Merv'de doğdu. 242 (m. 856)'da hacdan dönerken Rebeze'de 83 yaşında vefat etti. İmam-ı Muhammed Şeybanî, Abdullah bin Mübarek, Fadl bin Musa es-Sinanî, Hafs bin Abdurrahman en-Nişaburî, Mihran bin Ebu Ömer er-Raziyyin, Süfyan bin Uyeyne ve daha başka âlimlerin derslerini dinleyip, onlardan rivayette bulunmuştur. Kendisinden de, İmam-ı Buharî, Ebu Hatim er-Razî, İsmail bin İshak el-Kadî ve kardeşi Hammad bin İshak gibi bir birçok âlim rivayette bulunmuşlardır.
Yahya bin Eksem hazretleri, İmam-ı A'zam'ın torunu İsmail'den sonra, henüz yirmi yaşında iken Basra şehrine kadı tayin edildi. Basralılar, yeni tayin olan kadı efendinin bu kadar genç yaşta olmasına hayret edip; “Kadımız kaç yaşındadır?” denilince; “Peygamber Efendimizin Mekke-i Mükerreme'ye kadı tayin ettiği ÖLÇÜ NE! Attab'dan ve Yemen'e kadı tayin ettiği Muaz bin Cebel'den daha yaşlıyım.” buyurdu.
Hatib-i Bağdadî onun hakkında şöyle der; “Yahya bin Eksem, Ehl-i sünnet ve'l-cemaat itikadı üzere olup, bidatten çok sakınırdı.” Talha bin Muhammed bin Ca'fer derki: “Gelmiş geçmiş ilim ehlinin büyüklerinden, büyük küçük herkesin tanıdığı meşhur bir âlimdir. İlmi ve fazileti çok idi. Herkes ile çok iyi geçinirdi. Edebi pek fazla idi. Güç işleri kolayca hallederdi. Halife Me'mun'un yanındaki kıymeti herkesten daha fazlaydı. Me'mun onukadı ve memleket işlerini tanzim etmekle görevlendirdi. Vezirler bile onun mütalaa ve görüşünü almadan hiçbir iş yapamazlardı.”
Ebu Ayna; “Zamanın tanınmış kişilerinden birisine, Yahya bin Eksem'in mi, yoksa, yine onun gibi halifenin yanındaki kıymeti olan, İbn-i Ebu Duat'ın mı daha üstün olduğu soruldu. O zat, Yahya bin Eksem'in daha üstün olduğunu, çünkü onun, yalnız dostlarıyla değil, hasmı ve düşmanlarıyla bile iyi geçindiğini, herkese iyi ve güzel muamelede bulunduğunu söyledi.” İsmail bin İshak, Yahya bin Eksem'in, fıkıhla alakalı çok kıymetli kitapları bulunduğunu, ancak uzun olması sebebiyle insanların onları okuyamadıklarını söylemiştir. “Tenbih” isimli bir eseri olup, bunu Irak âlimlerinin usulü üzere yazmıştır.
Yahya bin Eksem vefat ettikten sonra, kendisini sevenlerden Ebu Abdullah Hüseyin isminde bir zat rüyada görüp; “Allahü teala sana ne muamele eyledi?” diye sordu. Yahya cevabında buyurdu ki: “Allahü teala bana; “Ya Yahya! Sen dünyada iken, benim için şu, şu amelleri yapmıştın, değil mi?” Bende; “Ya Rabbî! Ben yaptığım amellere değil, bana rivayet edilen bir kudsi hadise itimat edip ümitlendim.” dedim. Allahü teala; “O hadis-i kudsi nedir?” buyurdu. Bende dedim ki: “Bana Ma'mer, İmam-ı Zührî'den, o dahi Urve'den, o dahi Hazreti Aişe-i Sıddika'dan, o dahi Hazreti Peygamber Efendimizden, o dahi Hazreti Cebrail'den o dahi Allahü tealadan haber verdiler. Allahü teala; “Ben azimüşşan, İslam'da ağaran saç ve sakala azap etmekden haya ederim.” buyurdu dedim.” Allahü teala hazretleri, o zaman buyurdu ki: “Sen ve Ma'mer ve İmam-ı Zührî ve Urve ve Aişe ve Muhammed Aleyhisselam ve Cebrail sadıksınız. Ben azimüşşan dahi seni mağfiret ettim.”
Halife Yahya bin Eksem, Me'mun zamanında mahkeme reisliği yapıyordu ve Halifenin çocuklarının terbiyesi ile de vazifelendirilmişti. Ona birisi gelip; “Allahü teala kadımıza iyilikler verip, halini iyi eylesin. Bana yemek yemede ölçüm ne olsun, söyler misin?” dedi. Yahya bin Eksem; “Açlık ile tokluk arasında yiyeceksin.” dedi. O kimse tekrar; “Gülmede ölçü ne olacak?” deyince; “Yüzünde açıklık olacak. Fakat sesini yükseltmeyeceksin.” cevabını verdi. “Ağlama hakkında ne dersin?” diye sorunca; “Allahü tealanın korkusundan ağladığını kimseye söyleme.” cevabını verdi. “Amellerimi gizleme hususunda ne söylersin?” deyince; “Gücünün yettiği kadar gizle.” diye cevap verdi. “Amelimden ne kadar göstereyim?” deyincede; “Salih kimselerin sana uyacağı, insanların sana itimat edebileceği kadar.” cevabını verdi. Bu sualleri soran şahıs aldığı cevaplardan çok memnun oldu.
Yahya bin Eksem buyurdu ki: “Koğucunun zararı, sihirbazın zararından daha çoktur. Koğucu az bir zaman içerisinde öyle zararlar yapar ki, sihirbaz onu bir ayda yapamaz.”
