Hindistan’da yetişmiş olan âlim ve tarihçi. İsmi, Abdülhay bin Fahrüddin bin Abdülali’dir. Peygamber Efendimizin torunu Hazreti Hasan’ın soyundan geldiği için el-Hasenî nisbesiyle meşhur oldu. 1286 (m. 1869) senesinde Hindistan’ın Lüknov şehri yakınlarında doğdu. 1341 (m. 1923) senesinde aynı yerde vefat etti. Seyyid Alemullah’ın zaviyesinde, onun kabri yanına defnedildi. Ebül-Hasan Ali el-Hasenî en-Nedvi ile Nedvetü’l-Ulema Cemiyeti eski başkanı Abdülali el-Hasenî onun oğullarıdır.
Dedeleri Moğol istilası sırasında Bağdat’tan Hindistan’a göçmüşler ve burada İslamiyeti yaymaya çalışmışlardır. Abdülhay Hasenî ilk tahsiline doğduğu yerde başladı. Lüknov’daki devrinin tanınmış âlimlerinden Arapça, fıkıh, tefsir ve aklî ilimleri öğrendi. Daha sonra o zamanın önemli ilim merkezlerinden Bhopal’da hadisten tıbba kadar çeşitli ilimleri tahsil etti. Daha sonra Hindistan’ın önemli ilim merkezleri olan Delhi, Seharanpur, Diyobend, Panipüt ve Serhend gibi yerlere gitti. Oralarda bazı âlimlerin derslerini takib ederek icazet aldı.
1313 (m. 1895) senesinde Lüknov’da yerleşti. Zamanının büyük bir kısmını ilmî çalışmaya ayırdı. Nedvetü’l-Ulema adıyla 1311 (m. 1893) senesinde kurulan cemiyetin çalışmalarına katıldı. 1333 (m. 1915) senesinde bu cemiyete müdür oldu. Vefatına kadar Nedvetü’l-Ulema ve ona bağlı bir kuruluş olan Darülulum’da çalıştı. Arap, Fars, Urdu dil ve edebiyatlarıyla İslam sonrası Hindistan tarih ve medeniyeti, ilim ve telif hareketleri hakkında araştırmalar yaptı. Son günlerine kadar kitap yazmakla meşgul oldu.
Eserleri:
1- Nüzhetü’l-Havatır ve Behcetü’l-Mesami ve’n-Nevazır: Hicrî birinci asırdan 14. asra kadar Hindistan’da yaşamış âlim, evliya, edib, siyaset ve devlet adamlarının biyoğrafilerini içine alan bir eserdir. Arapça ve sekiz cilt olan bu eserde 4500 kadar kimsenin biyografisi vardır. Eserin birinci cildi hicri 1-7. asırlara, diğer cildler ise hicri sekizinci yüzyıldan başlamak üzere her bir cildi bir yüzyıla tahsis edilmiştir. Eserin ikinci cildi, İbn-i Hacer el-Askalanî hazretlerinin Ed-Dürerü’l-Kamine adlı eserinin zeyli olarak 1931 senesinde Haydarabad’da neşredilmiştir. Yedinci cilde kadar olan diğer cildler 1947-1959 yılları arasında, sekizinci cildi ise 1970 yılında Haydarabad’da basılmıştır.
2- Ma’arifü’l-Avarif fi Envai’l-Ulum ve’l-Mearif: İslamiyetin Hindistan’da yayılışından yirminci yüzyılın başlarına kadar Hindistan’da eğitim ve öğretim tarihi, din ve fen ilimleri, dil, edebiyat, tarih ve coğrafya alanındaki gelişmeler ve bu dallarda yazılan eserlerden bahseder. Bu kitab Es-Sekafetü’l-İslamiyye fi’l-Hind adıyla neşredilmiştir.
3- Tenvirü’l-Afak: Hadis alanında yazdığı bu eserde senedler verilmeksizin sadece hadis-i şerifler zikredilmiştir.
4- Cennetü’l-Meşrik ve Matlau Nuri’l-Müşrik: Hindistan’ın coğrafyası ile İslam sonrası tarihinin ele alındığı eserde Hindistan’da İngiliz hakimiyeti ve Hindistan bağımsızlık hareketlerine de yer verilmiştir. Eser, El-Hind fi’l-Ahdi’l-İslamî adıyla 1972 senesinde Haydarabad’da yayınlanmışdır.
5- Münteha’l-efkar.
6- Gül-i Rana.
7- Muhtaru Tehzibi’l-ahlak.
8- El-Gına fi’l-İslam.
Abdülhay el-Hasenî’nin bunlardan başka Urduca, Arapça ve Farsça eserleri ve risaleleri de vardır.
