Hindistanlı muhaddis ve Hanefî fakihi. İsmi ve künyesi Ebü’l-Hasenat Muhammed Abdülhay bin Muhammed Abdülhalim bin Muhammed Eminullah es-Sihalevî el-Leknevî’dir. 1264 (m. 1848)’de Hindistan’ın Banda kentinde doğdu. 30 Rebiülevvel 1304’te (27 Aralık 1886) vefat etti. Soyu Ebu Eyyub el-Ensarî’ye dayandığı için Ensarî nisbesiyle de anılır. Babası hadis, fıkıh ve aklî ilimlere dair otuzdan fazla eser vermiş bir âlimdir.
Leknevî on yaşında iken Kur’an-ı Kerim’i ezberledi, babasından aklî ve naklî ilimleri öğrendi. Hafızlık yaptığı yıllarda Farsça, belagat ve hat dersleri aldı. Onyedi yaşında öğrenimini tamamladıktan sonra babasıyla gittiği Haydarabad’da Medresetü’n-Nizamiyye’de iki yıl eğitim öğretim faaliyetinde bulundu. 1280 (m. 1863)’de babasıyla hacca gitti, dönüşünde Haydarabad’da tedris ve telif hayatına devam etti. Babasının Haydarabad’da kadılık ve Adaletü’n-Nizamiyye’de yöneticilik vazifesinde iken vefat etmesi üzerine (1285/1868) bu vazife kendisine verilmek istendiyse de kabul etmeyip Banda’ya döndü ve amcası Muhammed Mehdi’nin kızıyla evlendi.
Leknevî, ikinci haccı sırasında Ahmed bin Zeyni Dahlan ve İbn Humeyd’den Mekke’de, Muhammed bin Muhammed el-Arab el-Mağribî, Abdülgani bin Ebu Said el-Ömerî el-Müceddidî ve Ali el-Harirî el-Medenî’den Medine’de bazı eserlerin rivayeti için icazet aldı. Babasının dayısı Muhammed Ni’metullah bin Nurullah el-Ensarî’den matematik ve aklî ilimler, Muhammed Hadim Hüseyin el-Muzafferpurî’den Farsça ve riyaziyyat öğrendi. Hamidüddin Ferahî’den fıkıh okudu. Kısa ömrüne rağmen Zahir Ahsen en-Nimevî, Muhammed Abdülbakî el-Leknevî, İdris bin Abdülali en-Nekramî gibi pek çok öğrenci yetiştirdi.
Leknevî kaleme aldığı biyografisinde kendisinde sadık rüya görme özelliğinin bulunduğunu, meydana gelecek hadiseler hakkında rüya yoluyla açıkça veya işaretle bilgi sahibi kılındığını, bu yolla sahabe ve ileri gelen âlimlerle görüşerek kendilerinden faydalandığını bildirmiştir. Usul ve füru ilimlerinde söz sahibi olan Leknevî delillerden hüküm çıkarmada oldukça mahirdi. Hanefî idi. Hadis ilimleri ve fıkıh yanında tefsir, tarih, ensab, edebiyat, felsefe ve mantıkla da meşgul olan Leknevî, İngiliz idaresinin Hint alt kıtasını işgalinin en keşif yaşandığı dönemde dinin temel kaynaklarına dönüş hareketine önem vermiş, bu durum halkın kendisine olan güvenini arttırmış, Seyyid Ahmed Han öncülüğünde devam eden İngiliz yanlısı çabaların halk nazarındaki etkisinin azalmasında önemli rol oynamıştır.
Eserleri:
120’ye yakın çalışması bulunan Leknevî’nin belli başlı eserleri şunlardır:
1- Et-Ta’liku’l-mümecced ala Muvattai’l-İmam Muhammed. İmam-ı Malik’in El-Muvatta’ının Muhammed bin Hasan eş-Şeybanî rivayetinin şerhidir. Leknev’de 1306’da taşbaskısı yapılmıştır.
2- Er-Ref ve’t-tekmil fi’l-cerh ve’t-ta’dil. Cerh ve ta’dil konusundaki belli başlı yanılgıları ortaya koyan eser Leknevî’nin sağlığında Mizanü’l-i’tidal’in eki olarak 1884’te Leknev’de yayımlanmıştır.
3- El-Asarü’l-merfua fi’l-ahbari’l-mevzua. Belirli gün ve gecelerde kılınması tavsiye edilen nafile namazlara dair mevzu olduğunda ittifak veya ihtilaf edilen rivayetleri bir araya getirmektedir. 1984’te Beyrut’ta basılmıştır.
4- El-Ecvibetü’l-fazıla. Hadis meselelerine dair kendisine sorulan on sorunun cevabını ihtiva etmektedir. 1964’te Halep’te basılmıştır.
5- Hayrü’l-haber fi ezani hayri’l-beşer. Ezan konusunda sorulan sorulara cevap vermek ve bu husustaki hadislerin sıhhat durumunu açıklamak üzere yazılmış bir risale olup 1323’te Leknev’de yayımlanmıştır.
6- Şerhu’l-Hısni’l-hasin. İbnü’l-Cezeri’ye ait eserin şerhidir. 1307’de Leknev’de basılmıştır.
7- Zaferü’l-emani fi Muhtasari’l-Cürcanî. Seyyid Şerif el-Cürcanî’nin El-Muhtasar fi usuli’l-hadis adlı eserinin şerhidir. 1995’te Dubai’de basılmıştır. Leknevî ayrıca İbnü’s-Salah eş-Şehrezuri’nin Ulumü’l-hadis’ini Mukaddimetü İbni’s-Salah ismiyle 1304’te Leknev’de neşretmiştir.
8- Umdetü’r-ri’aye fi halli Şerhi’l-Vikaye. Eserde Sadrüşşeria’nın Şerhu’l-Vikaye’sindeki görüşlerin Kitap, Sünnet ve sahabe kavlinden delilleri kaydedilmekte, Hanefî imamlarının farklı kanaatlerine de işaret edilmektedir. Müellifin esere Mukaddimetü Umdeti’r-riaye adıyla yazdığı giriş 1916’da Delhi’de Umdetü’r-riaye ile birlikte neşredilmiştir. Leknevî bu eser üzerine Es-Siaye fi keşfi ma fi Şerhi’l-Vikaye adıyla bir çalışma daha yapmıştır.
9- Müzeyyiletü’d-diraye li-mukaddimeti’l-Hidaye. Burhaneddin el-Merginani’nin El-Hidaye’si üzerine yazılan eserde Hidaye’nin ilk iki cildinde geçen âlimlerin hâl tercümeleri verilmiş ve kapalı görülen bazı hususlar açıklanmıştır. Kitap El-Hidaye’nin Hint baskılarının baş tarafında neşredilmiştir. Leknevî ayrıca Mukaddimetü’l-Hidaye adıyla bir eser daha yazmış, burada Merginanî, eseri, metodu, bazı fıkhî terimlerle eserin ikinci yarısında geçen ricali vermiştir. Babasının el-Hidaye’ye yazdığı notları Haşiyetü’l-Hidaye adıyla genişletmiş, bu çalışma da el-Hidaye ile birlikte yayımlanmıştır (Leknev 1324).
10- En-Nafiu’l-kebir limen yutaliu’l-Camia’s-sagir. İmam Muhammed’in el-Cami’u’s-sağir’inden kolayca faydalanılması için kaleme alınan eserde şahıslar, eserler ve fakihlerin tabakaları hakkında bilgi verilmiştir. Leknevî’nin aynı kitap üzerinde bir de haşiyesi bulunmaktadır.
11- El-Letaifü’l-müstahsene bi-cem’i hutabi şühuri’s-sene. Cuma hutbeleri ve vaazları sırasında yapılan hataların düzeltilmesi için kaleme alınmış olup ayrıca her ay için beşer hutbenin yer aldığı bir eserdir.
12- Ta’lik ale’ş-Şerifiyye şerhi’s-Siraciyye. Muhammed bin Muhammed Secavendi’nin El-Feraizü’s-Siraciyye’si üzerine Seyyid Şerif el-Cürcanî’nin yazdığı şerhin haşiyesidir.
13- Gayetü’l-makal fima yeteallaku bi’n-niyal. Bizzat müellifin eser üzerine kaleme aldığı Zaferü’l-enfal adlı haşiyesiyle birlikte yayınlanmıştır.
14- Tedvirü’l-felek fi husuli’l-cemaati bi’l-cinni ve’l-melek.
15- Et-Tahkiku’l-acib fi’t-tesvib.
16- İhkamü’l-kantara fi ahkami’l-besmele.
17- İfadetü’l-hayr fi’l-istivak bisivaki’l-gayr.
18- Akamü’n-nefais fi edai’l-ezkar bi-lisani’l-Faris.
19- İkametü’l-hücce ala enne’l-iksar fi’t-teabbüd leyse bi-bid’a.
20- El-İfsa an şehadeti’l-mer’e fi’l-irda.
21- İmamü’l-kelam fima yeteallaku bi’l-kıraati halfe’l-imam. Müellifin Gaysü’l-gamam adlı ta’likiyle birlikte Leknev’de 1991’de yayınlanmıştır.
22- El-İnsaf fi hükmi’l-itikaf.
23- Tuhfetü’l-ahyar fi ihyai sünneti seyyidi’l-ebrar.
24- Tuhfetü’n-nübela fi cema’ati’n-nisa.
25- Tuhfetü’t-talebe fi tahkiki meshi’r-rakabe.
26- Tervihu’l-cinan bi-teşrihi hükmi şürbi’d-duhan. Müellifin Zecrü erbabi’r-reyyan an şürbi’d-duhan adlı eseriyle birlikte yayımlanmıştır.
27- El-Kavlü’l-cazim fi suküti’l-haddi bi-nikahi’l-meharim.
28- Cem’u’l-gurer fi reddi Neşri’d-dürer.
29- El-Felekü’d-devvar fi rü’yeti’l-hilal bi’n-nehar.
30- Ref’u’s-setran keyfiyyeti idhali’l-meyyit ve tevcihihi ile’l-kıble fi’l-kabr.
31- Zecrü’ş-şübban ve’ş-şeybe an irtikabi’l-gıybe.
32- Sibahatü’l-fıkr fi’l-cehr bi’z-zikr.
33- El-Heshese bi nakzi’l-vuzu bi’l-kahkaha.
34- El-Kavlü’l-eşref fi’l-feth ani’l-mushaf.
35- Kutü’l-mugtezzin bi-fethi’l-muktedin.
36- Hidayetü’l-muhtedin ila fethi’l-muktedin.
37- Es-Sa’yü’l-meşkur fi reddi’l-Mezhebi’l-me’sur.
38- Umdetü’n-nesaih fi terki’l-kabaih.
39- El-Kavlü’l-menşur fi hilali hayri’ş-şühur. Müellif bu eseri üzerine El-Kavlü’l-mensur ale’l-kavli’l-menşur adıyla bir ta’lik yazmıştır.
40- El-Kelamü’l-celil fima yetealleku bi’l-mindil. Havlu adabıyla ilgili meselelerin ele alındığı bir risaledir.
41- El-Kelamü’l-mübrem fi nakzi’l-kavli’l-muhakkaki’l-muhkem. Müellif, Hazreti Peygamber’in kabrini ziyaret etmenin vacip değil müstehap olduğunu ileri süren Allame Sehsevanî’ye cevap vermek üzere eserini Urduca olarak kaleme almış, Sehsevanî kendisine El-Kavlü’l-mansur fi ziyareti seyyidi’l-kubur adıyla bir reddiye yazınca Leknevî yine Urduca olarak bu eserini yazmıştır.
42- Mecmua-i Fetava.
43- Nüzhetü’l-fikr fi sübhati’z-zikr.
44- El-Fevaidü’l-behiyye fi teracimi’l-Hanefîyye. Leknevî bu eserine Et-Talikatü’s-seniyye ale’l-Fevaidi’l-behiyye adıyla bir ilave yapmış, bu da El-Feva’idü’l-behiyye ile birlikte basılmıştır. El-Feva’idü’l-behiyye üzerine Muhammed Bedreddin Ebu Firas en-Na’sani bir ta’lik yazmıştır.
45- Tarabü’l-emasil bi-teracimi’l-efadıl. El-Fevaidü’l-behiyye ve Et-Talikat’ın ardından hazırlanan eserde çoğu Hanefî olmak üzere çeşitli mezheplere mensup üçyüzdoksandokuz âlimin hâl tercümesiyle meşhur eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca Aliyyü’l-Karî’nin bozuk fikirlerine de cevap verilmiştir. Eser El-Fevaidü’l-behiyye’nin sonunda yayımlanmıştır. Leknevî ayrıca Risale fi teracimi fudalai Hind adıyla bir eser daha yazmıştır.
46- Hasretü’l-alem bi-vefati mercii’l-alem. Babasının hayatına dairdir.
47- Et-Tibyan fi şerhi’l-Mizan. Mizanü’s-sarf adlı Farsça bir esere yazdığı şerh olup bu eseri üzerine Farsça olarak yazdığı Tekmiletü’l-Mizan ve şerhuhu adlı bir çalışması daha vardır.
48- İmtihanü’t-talebe fi’s-siyagi’l-müşkile. Müellif hattı bir nüshası, Camiatü Aligarh el-İslamiyye, Mahtutat-i Frengi Mahal, No: 16/163’te kayıtlıdır.
49- Talik ala haşiyeti’r-Reşidiyye şerhi’ş-Şerifiyye.
50- El-Hidayetü’l-muhtariyye şerhu’r-Risaleti’l-Adudiyye. Eserin müellif hattıyla nüshası Camiatü Aligarh el-İslamiyye, Mahtutat-i Frengi Mahal, No: 286/1007’de kayıtlıdır.
51- El-İfadetü’l-hatire fi mebhasi nisbeti sübü’i arazin sa’ire.
52- Taliku’l-hamail ala taliki’s-seyyidi’z-zahid el-müteallik bi şerhi’l-meyakil.
53- Et-Taliku’l-acib li halli Haşiyeti’l-Celal li mantıkı’t-Tehzib. Yazma nüshası Camiatü Aligarh el-İslamiyye, Mahtutat-i Frengi Mahal, No: 172/1186’da kayıtlıdır.
54- Hallü’l-muğlak fi bahsi’l-mechuli’l-mutlak. Leknevî, aynı kitap üzerine Hidayetü’l-vera ila liva’i’l-hüda ve Misbahu’d-düca fi liva’i’l-hüda adıyla iki eser daha kaleme almıştır. Camiatü Aligarh el-İslamiyye, Mahtutat-i Frengi Mahal, No: 95/1109.
55- Ferhatü’l-müderrisin bi-zikri’l-müellefati ve’l-müellifîn. Bu eserinde Şevkanî’nin bozuk fikirlerini göstermiş ve onun Ehl-i sünnet dışı bir Şiî olduğu gösterilmiştir.
56- Red’u’l-ihvan. Müellifin ayrıca El-Ayatü’l-beyyinat ala vücudi’l-enbiyai fi’t-tabakat adlı eseri vardır.
Leknevî’nin hayatına dair Veliyyüddin en-Nedvi El-İmam Abdülhay el-Leknevî allametü’l-Hind ve imamü’l-muhaddisin ve’l-fukaha ve eserleri hakkında da Abdülfettah Ebu Gudde Müellefatü’l-İmam el-Leknevî adıyla birer çalışma yapmışlardır.
