Osmanlılar döneminde yetişen tarihçi ve Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerinden. İsmi Muhammed Ataullah’tır. Ataî diye şöhret bulmuştur. Osmanlı âlim ve şairlerinden Nev’î diye meşhur olan Yahya bin Pir Ali bin Nasuh’un oğludur. Bu yüzden Nev’îzade diye de bilinir. 991 (m. 1583)’te İstanbul’da doğdu. 1044 (m. 1634) senesinde orada vefat etti. Vefa Camii bahçesinde, babasının yanına defnedildi.
Küçük yaşından itibaren ilim tahsiline yönelip ilk tahsilini babasından aldıktan sonra Kafzade Feyzullah Efendi’den ilim öğrendi. Ahizade Abdülhalim Efendi’den de aklî ve naklî ilimleri tahsil edip yüksek ilmî dereceye ulaştı. 1014 (m. 1605)’te İstanbul Canbaziye Medresesi müderrisliğine tayin edildi. 1017 (m. 1608)’de medreseden ayrılıp kadılık mesleğine geçti ve Lofça kadılığına tayin edildi. 1019 (m. 1610)’da Babaeski kadılığına nakledildi. Daha sonra sırasıyla; Varna, Rusçuk, Silistre, Tekfur Dağı, Hezargrand, Tırnova, Tırhala, Manastır ve Üsküp kadılıklarında bulundu. 1044 (m. 1635)’te bu vazifeden alınıp İstanbul’a döndü. Kısa bir müddet sonra vefat etti.
Nev’îzade, âlim ve fazıl bir zat olup evliyanın büyüklerinden Üsküdarlı Aziz Mahmud Hüdayî hazretlerinden manevî feyiz aldı. Güler yüzlü, hoşsohbet idi. Kadılık yaptığı müddet içinde, doğruluk ve adaletle hükmetmişti. Allahü tealanın emirlerinin yapılması ve yasaklarından sakınılması hususunda, çok dikkatli ve titiz idi.
Eserleri: Ataî Efendi, fıkıh ve tarihte ihtisas sahibiydi. Şairliği de bulunan Ataî’nin birçok kıymetli eseri vardır. Bu eserlerinin bazıları şunlardır.
1- Hadaikü’l-hakayık fî tekmileti’ş-Şakayik: Eserlerinin en önemlisi ve meşhur olanıdır. Kanunî Sultan Süleyman Han’dan, yaşadığı zamana kadar yetişen, ulema ve meşayıhın hâl tercümelerinden meydana gelen bir eserdir. Taşköprüzade’nin başlangıcından itibaren Osmanlı ulema ve meşayıhının hâl tercümelerini anlatan Şakayık-ı Nu’maniyye fî ulemai’d-devleti’l-Osmaniyye adlı eserinin, Edirneli Mecdî Efendi tarafından yazılan Türkçe tercümesinin zeylidir. Taşköprüzade’nin bıraktığı yerden başlamıştır. Şakayik zeyli diye de bilinen bu eserini, Üsküp kadılığı yaptığı sıralarda tamamlamıştır. 1268’de İstanbul’da basılmıştır.
2- El-Kavlü’l-Hasen fî cevabi’l-kavl li men: Fıkıh ilmine dair Arapça olarak yazdığı bu eseri, onun ilmî kudretini gösterir. Arapça olan bu eserin bir nüshası Ragıp Paşa Kütüphanesi No. 576’da kayıtlıdır.
3- Divan: Şeyhülislam Yahya Efendi’ye ithaf etmiş olduğu bu eserinde; kaside, gazel ve diğer nazım türlerinde şiirleri vardır. Bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi No: 3776/5’te kayıtlıdır.
4- Hamse: Sakîname (Âlemnüma), Nefhatü’l-ezhar, Sohbetü’l-ebkar, Heft Han ve Hilyetü’l-efkar adlı beş manzum eserden meydana gelmiştir. Umumiyetle tasavvufî ve nasihat niteliğinde şiirler mevcuttur. Bir nüshası Üniversite Kütüphanesi TY. 4013 ve Türk ve İslam Eserleri Müzesi No: 1969’da kayıtlıdır.
5- Münşeat: Sekiz mektuptan ibarettir. Üniversite Kütüphanesi TY. No: 4097’de kayıtlıdır.
6- Fetava-i Ataiyye
7- Hezeliyyat
