Osmanlılar zamanında yetişen Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerinden. Elliikinci Osmanlı şeyhülislamıdır. İsmi Mehmed Ataullah’tır. Kadı İbrahim Efendi’nin oğludur. Doğum yeri ve tarihi bilinmemektedir. 1127 (m. 1715) senesinde Bolu’da vefat etti. Kabri Bolu’da Şemsi Paşa Camii haziresindedir.
Küçük yaşından itibaren ilim tahsiline yöneldi. İstanbul’a gelip zamanının âlimlerinden ilim öğrendi. Birçok kıymetli bilgileri edindikten sonra şeyhülislam Minkârîzade Yahya Efendi’nin hizmetinde bulunup onun yanında mülazim (stajyer) oldu. Tahsilini tamamlayıp müderrislik diplomasını aldıktan sonra birçok medresede müderrislik yapıp talebe yetiştirdi. Kadılık mesleğine yöneldi. 1097 (m. 1685)’te Yenişehir, 1102 (m. 1690)’da Şam kadılıklarında vazifelendirildi. Sonra da vazifeden ayrıldı. Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin tavsiyesiyle 1107 (m. 1695)’te İstanbul kadılığına getirildi. Bu vazifede gösterdiği üstün başarı üzerine 1115 (m. 1703)’te Anadolu kazaskerliğine nakledildi. Sultan Üçüncü Ahmed Han’ın tahta geçişinden sonra 1118 (m. 1706)’da Rumeli kazaskerliğine yükseltildi. Bir müddet sonra bu vazifeden ayrıldı. 1124 (m. 1712)’de ikinci defa Rumeli kazaskerliğine getirildi. 1125 (m. 1713)’te şeyhülislamlık makamına yükseltildi. İki ay yedi gün kadar bu makamda kaldıktan sonra bu vazifeden ayrıldı. Rumelihisarı’ndaki evinde istirahate çekildi. Daha sonra Sinop’a gitti. Bu sırada Şeyhülislam Ebezade Abdullah Efendi de Trabzon’a gidiyordu. İkisinin de bulunduğu gemi Karadeniz Ereğlisi yakınlarında fırtınaya tutulup battı. Ebezade Abdullah Efendi, boğularak şehit oldu. Mehmed Ataullah Efendi, kurtularak Bolu’ya gitti. Bolu’da ikamet etmekte iken vefat etti.
Aklî ve naklî ilimlerde derin âlim, fıkıh ilminde özel ihtisas sahibi, ağır başlı, vakar sahibi bir zattı. Fıkıh ilmine tam vâkıf olan Mehmed Ataullah Efendi’nin; Fetava-i Ataiyye isimli kendi fetvalarının ve Minkârîzade Efendi’nin fetvalarının toplandığı bir eseri vardır.
