Osmanlı âlimlerinden. Doksanaltıncı Osmanlı şeyhülislamıdır. İsmi Mehmed Ataullah olup seksenüçüncü şeyhülislam Es’ad Efendizade Mehmed Şerif Efendi’nin oğludur. Ebu İshakzade, aksaklığı sebebiyle Topal veya Şerifzade diye de şöhret bulmuştur. 1173 (m. 1759) senesinde İstanbul’da doğdu. 1226 (m. 1811)’de Güzelhisar’da (Aydın) vefat etti. Güzelhisar’da Cami-i Atik civarında defnedildi.
Küçük yaşından itibaren ilim tahsiline yönelip babasından, Tokatlı Mustafa Efendi’den ve zamanının diğer âlimlerinden aklî ve naklî ilimleri tahsil etti. Genç yaşında müderris olup ilim öğretmeye başladı. Birçok medresede müderrislik yaptıktan sonra kadılık mesleğini tercih etti. 24 yaşındayken, 1197 (m. 1783)’te Galata kadılığına getirildi. Daha sonra Edirne Mevlevîyyeti’ne nakledildi. 1206 (m. 1791)’de Mekke-i Mükerreme kadılığına tayin edildi. 1208 (m. 1793)’te İstanbul kadılığına getirildi. Buna ilave olarak Nakibü’l-eşraflık vazifesi de verildi. 1213 (m. 1798)’de Anadolu, 1215 (m. 1800)’de Rumeli payesiyle taltif edildi. 1219 (m. 1804)’te fiilen Rumeli kazaskeri oldu. 1221 (m. 1806)’da Şeyhülislam Salihzade Es’ad Efendi’nin vazifeden alınmasıyla boşalan şeyhülislamlık makamına getirildi. 1222 (m. 1807)’de meydana gelen Kabakçı Mustafa Ayaklanması’ndan sonra vazifeden ayrıldı. Ancak ertesi gün, tekrar aynı vazifeyi kabul etti. Bu vazifeyi bir seneden fazla yürüttükten sonra 1223 (m. 1808)’de vazifeden tekrar ayrıldı. İki şeyhülislamlık müddeti toplamı 1 yıl 8 ay 7 gündür.
Bebek’te bulunan evinde ikamet etmeye başladı. Daha sonra Akçakızanlık kasabasına (Bugün Bulgaristan sınırları içinde) ve bir müddet sonra da Güzelhisar kasabasına gitti. Orada ikamet edip ibadetle meşgul iken vefat etti.
Şerifzade Ataullah Efendi, ilmiyle âmil, âlim, fazilet ve güzel ahlâk sahibi bir zattı. Şu beyt onun şiirlerindendir:
Tecahül kıl bu eyyam hüner-i düşmanda akil isen,
Sakın izhar-ı ilm etme, atâ gayet cehalettir.
Açıklaması: Akil isen düşmanın hünerini göstermeye kalktığı zaman cahil görün, ilmini açığa vurma ki bu hâl cahilliktir.
Eserleri:
1- Fetava-i Ataullah: Fetvalarını ihtiva eder. Nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kısmı No: 920, 1095.
2- Divan: Küçük bir divan olup nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi TY. No: 1659, 12902, 3590’da vardır.
3- Münşeat: Çeşitli mektup ve yazışmalarını ihtiva eder.
4- Vehhabîlere reddiyeye dair bir risaleyi şerh.
5- Muhtasaru’l-menasik li Ali El-Karî.
6- Haşiyetü Beydavî: Türkçedir.
Ataullah Efendi ayrıca Behcetü’l-fetava, Fetava-i Feyziyye ve Neticetü’l-fetava’yı ihtisara başlamış ve icareye kadar gelmiştir.
